Кога државна енергетска компанија управува со преносната мрежа, таа не управува само со кабли, трафостаници и далноводи. Таа управува со довербата дека системот што ја носи струјата низ Македонија е уреден, запишан, пресметан, заштитен и воден со јавна одговорност.
Затоа ревизорскиот извештај за АД МЕПСО за 2024. година не е само технички документ за сметководствени слабости. Тој е слика за тоа како изгледа јавна инфраструктура кога правниот статус на дел од имотот е нерасчистен, инвестициите доцнат, кредитите стојат неповлечени, а јавните пари се трошат и тогаш кога проектите не се движат. Според соопштението на Државниот завод за ревизија, утврдени се сериозни неправилности во управувањето со имотот, инвестициите и човечките ресурси во МЕПСО. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Далноводи што носат струја, но немаат имотен лист
Највпечатливиот наод е речиси неверојатен за компанија што управува со критична инфраструктура: од вкупно 112 далноводи во преносната мрежа, за 59 МЕПСО не располага со имотни листови. За 53 далноводи правото на сопственост е запишано во Катастарот, но останатиот дел од мрежата сè уште се движи низ сложени и долготрајни имотно-правни постапки.
Проблемот не завршува таму. Ревизорите утврдиле и нерешени имотно-правни прашања за 33 трафостаници во заедничка сопственост на МЕПСО и ЕВН Македонија, при што дел од нив се запишани само на име на ЕВН или се во постапка на запишување. Во 2025. година е формирана заедничка работна група за решавање на ова прашање, но самиот факт дека ваква инфраструктура со години останала правно нерасчистена отвора суштинско прашање: како државата планира енергетска иднина ако не ја има средено сопственоста врз сегашната мрежа?
Ова не е административна ситница. ДЗР предупредува дека поради неусогласена сметководствена евиденција, различни сметки, делумно евидентирање и неусогласени називи, не може да се потврдат точниот број и вредноста на далноводите и трафостаниците. Таквата состојба влијае и врз тарифата за пренос на електрична енергија, која ја утврдува Регулаторната комисија за енергетика врз основа на финансиските и сметководствените податоци што ги доставува МЕПСО. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Кредити што чинат и кога не се користат
Вториот тежок дел од ревизорската слика се инвестициите. МЕПСО користи кредитни линии од меѓународни финансиски институции за модернизација на преносната мрежа, но значителен дел од средствата не е повлечен. Од одобрени тековни заеми во износ од 102,4 милиони евра, неповлечени останале 53.434.992 евра, односно 52% од средствата. Само во 2024 година за неповлечени средства е платена провизија од 245.629 евра.
Заклучно со 2024. година за земените заеми МЕПСО платил 8.996.052 евра за провизии за одобрување и неповлечени средства, како и камати. Тоа се пари што не изградиле далновод, не модернизирале трафостаница и не го зајакнале системот, туку ја покажале цената на бавната реализација.
Особено симптоматичен е проектот за изградба на далноводот ТС Валандово – ТС Милетково. Во јуни 2024 година е одобрен заем од ЕБРД во износ од 26,4 милиони евра, но активностите за изградба не започнале, а веќе се платени 155.672 евра за одобрување на заемот и провизија за неповлечени средства. Во држава што постојано зборува за енергетска транзиција, ваквите бројки ја отвораат најнепријатната страна на реформите: не е доволно да се обезбедат пари, ако институциите не знаат навреме да ги претворат во инфраструктура.
Ова директно се надоврзува на пошироката енергетска дилема што Паноптикум веќе ја отвори во текстот „Македонија како нето-извозник на струја“: енергетската амбиција не се мери со оптимистички планови, туку со способноста системот да реализира проекти, да управува со ризици и да создава предвидливост.
Инвестиции кои доцнат и средства што не се ставаат во употреба
Ревизорите наведуваат дека во изминатите тринаесет години МЕПСО реализирал значајни инвестиции за изградба, реконструкција, ревитализација и модернизација на електропреносната мрежа, но степенот на реализација на проектите се движел од 9% до 62%. Кај дел од проектите се зголемувала вредноста на договорите, роковите биле пролонгирани, а два договори биле раскинати по делумна реализација.
Најголемо зголемување на вредноста е нотирано кај проектот „Ревитализација на 110 kV ДВ ТС Скопје 4 – ТС Велес“, каде договорот пораснал за 51%, односно за 1.481.657 евра, до вкупно 4.393.609 евра. Најдолго пролонгирање, пет години и осум месеци, е утврдено кај проектот „Реконструкција на 110 kV далекувод ТС Битола 1 – ТС Прилеп“.
Дополнително, ДЗР утврдил дека дел од материјалните средства во подготовка се однесуваат на завршени проекти што не се ставени во употреба, во вредност од 74.176 илјади денари, односно околу 1,2 милиони евра. За други средства, во вредност од 19.100 илјади денари, не може да се потврди состојбата, потребата и оправданоста поради недостиг на документација.
Во превод на јазикот на јавниот интерес: има проекти, има пари, има инфраструктурна потреба, но нема доволно управувачка дисциплина. А без неа, секој разговор за зелена енергија и енергетска транзиција останува половичен.
Заеми кон други државни друштва и ризик за ликвидноста
Посебно прашање отвора фактот дека МЕПСО давал заеми на други акционерски друштва во државна сопственост, иако тоа не е негова основна дејност. Побарувањата по вакви заеми изнесуваат 591.990 илјади денари, односно приближно 9,6 милиони евра, и се повеќе од десет пати зголемени во однос на 2020 година. ДЗР оценува дека ваквата практика негативно влијае врз ликвидноста и финансиската состојба на друштвото.
Дополнителен ризик се старите побарувања. Дел од нив, 12%, се постари од три години, најмногу по основ на дебаланс предизвикан од трговци со електрична енергија и користење прекугранични преносни капацитети. За дел од постарите предмети не биле образложени причините зошто побарувањата не се наплатени.
Кадровска политика што ја јаде довербата
Ревизорскиот извештај не застанува кај имотот и инвестициите. Кај 45 нововработени лица, односно кај 65% од новите вработувања се утврдени неправилности во однос на исполнувањето на условите од јавниот оглас и актот за систематизација. Кај дел од нив, кратко по вработувањето било извршено прераспределување или унапредување.
Тоа е делот што најлесно ја вознемирува јавноста, затоа што зборува за познат македонски образец: институцијата како простор за кадровско сместување, а не како систем што мора да ја брани својата професионална компетентност. Во енергетски оператор, таквиот пристап не е само морален проблем. Тој е ризик за управување со инфраструктура што не смее да зависи од партиска, лична или административна импровизација.
Фасада од речиси 9 милиони евра и сајбер-напад како предупредување
Ревизорите ја потенцираат и потребата од санација на оштетената фасада на управната зграда на МЕПСО, која била оштетена во 2020 и 2021 година, иако за нејзина реконструкција и адаптација во периодот од 2013 до 2018 година биле потрошени 547.058 илјади денари, односно приближно 8.866.400 евра.
Во извештајот е споменат и сајбер-нападот од 2024. година, кој предизвикал привремена недостапност на дел од ИТ-системите и податоците, без да биде нарушен преносот на електрична енергија. Овој настан, според ДЗР, ја покажал потребата од дополнително зајакнување на сајбер-безбедноста преку технички и организациски мерки. Во време кога енергетиката станува и дигитална инфраструктура, ова предупредување не смее да остане фуснота.
Проблемот не е само во МЕПСО, туку во моделот на управување
Случајот со МЕПСО треба да се чита пошироко. Тој зборува за државен модел во кој јавните системи често изгледаат моќно на хартија, но се покажуваат ранливи кога ќе се отвори документацијата: нерешен имот, неусогласени евиденции, бавни инвестиции, скапи кредити, кадровски неправилности и недоволна контрола.
Сличната логика Паноптикум ја отвори и во анализата „ИЈЗ под ревизорска лупа“: ревизијата не е само финансиски инструмент, туку редок момент кога државата мора да се погледне без политички филтер. Не за да се произведе еднодневен скандал, туку за да се види каде системот тивко се распаѓа.
МЕПСО е премногу важна компанија за да биде третирана како уште една државна организација со „забелешки во работењето“. Таа е нервен систем на електропреносот. Ако таму не се знае точно што е запишано, што е платено, што е завршено, кој е вработен и колку чини доцнењето, тогаш граѓаните не плаќаат само струја. Плаќаат и институционална неуреденост.
