Денеска светот зборува за младите со зборови како достоинство, образование, работа, учество и иднина. Во Македонија, токму на Меѓународниот ден на младите, една бројка ја нарушува пригодната слика: 25% од учениците на возраст од 15 до 16 години се коцкале за пари во последните 12 месеци. Кај момчињата процентот е 34%, кај девојчињата 16%. Податоците се од националното истражување ЕСПАД 2024 и се совпаѓаат со официјалната табела на европското истражување.
Флеш
Темата на Меѓународниот ден на младите во 2026 година е „Различни контексти, заеднички стремежи“. Обединетите нации ја темелат пораката на едноставна реалност: младите растат во многу различни економски, социјални и географски услови, но нивните основни стремежи се слични – квалитетно образование, достоинствена работа, добро здравје, можност да бидат слушнати и право да учествуваат во одлуките што им го определуваат животот.
Тоа е добра причина 12 август да не го сведеме на честитка. Прашањето за младите почнува токму таму каде што завршуваат пригодните пораки – во средината во која тие учат, работат, бараат шанса, гледаат реклами, земаат телефон в рака и секојдневно се среќаваат со ветувањето дека до пари може да се стигне побрзо отколку до пристојна работа.
Различни контексти, заеднички стремежи
Во Македонија Министерството за образование и наука по повод денот порача дека младите остануваат во центарот на образовните политики и дека партнерскиот однос со нив е клучен за иднината. Според МОН, се работи на ученичкиот и студентскиот стандард, образовната инфраструктура, дигитализацијата, наставните програми и учебниците, а ученичките и студентските организации се вклучуваат во креирањето на политиките.
Тоа се потребни заложби. Сепак, вистинската вредност на институционалниот збор „партнерство“ се мери надвор од соопштението – по тоа колку младите навистина можат да влијаат на средината во која живеат и колку системот реагира кога нивната реалност испраќа непријатни сигнали.
Бројката од 25% не може да се третира како младешка епизода
По повод Меѓународниот ден на младите, ХЕРА Млади и иницијативата „Фрли ја коцката!“ организираа герила акција во Скопје со која предупредија на растечката присутност и нормализација на коцкањето и обложувањето во секојдневието на младите. Според објавените податоци од ЕСПАД 2024, секој четврти ученик на возраст од 15 до 16 години во Македонија се коцкал за пари во изминатата година.
Европскиот извештај ЕСПАД ја потврдува и изразената разлика меѓу половите: 34% кај момчињата и 16% кај девојчињата, со вкупна преваленца од 25%. Европскиот просек меѓу испитаните 15- и 16-годишници е 23%.
Уште посериозен е податокот што го истакнуваат ХЕРА Млади и „Фрли ја коцката!“ – меѓу учениците кои се коцкаат, уделот на проблематично коцкање се зголемил од 4,5% во 2019. на 7,6% во 2024. година.
Овде веќе не зборуваме за неколку тинејџери што од љубопитност уплатиле тикет. Кога коцкањето станува искуство на една четвртина од испитаната ученичка популација, темата излегува од тесната рамка на „лоша навика“ и станува прашање на образование, семејство, ментално здравје, финансиска писменост и јавна политика.
Коцкањето одамна не живее само зад вратата на обложувалницата
На македонските улици обложувалниците, казината и автомат-клубовите со години се видлив дел од урбаниот пејзаж. Но физичката близина веќе е само половина од проблемот. Коцкањето денес е и во мобилниот телефон, во онлајн платформата, во рекламата, во спортскиот пренос и во дигиталната порака за „брза добивка“.
Токму затоа Паноптикум претходно го отвори прашањето дали оддалеченоста на казината од училиштата е доволна за општество навикнато на лесни пари. Законскиот радиус може да ја намали физичката изложеност, но не може сам да го отстрани целиот екосистем што го прави коцкањето нормален дел од секојдневието.
И расправата за ограничувањата на игрите на среќа покажа дека проблемот има повеќе слоеви – заштита на младите, економски интереси, работни места, рекламирање, нелегален пазар и дигитално коцкање. Она што не смее да се загуби во судирот на интереси е основното прашање: колку лесно малолетник денес може да биде изложен на коцкање и на пораки што го претставуваат ризикот како нормална забава?
Кога „брзата добивка“ се продава како решение
Коцкањето не се појавува во празен простор. Особено е опасно кога се вклопува во средина во која млад човек истовремено слуша дека треба да се образува, да се докажува и да биде трпелив, а околу него постојано се рекламира можноста дека финансискиот пресврт може да се случи со еден тикет, еден слот или еден онлајн облог.
Токму оваа комбинација бара посериозен јавноздравствен пристап. Светската здравствена организација предупредува дека штетите од коцкањето можат да вклучат финансиски стрес и долгови, нарушување на семејните и социјалните односи, проблеми со менталното здравје и зголемен ризик од самоубиство. СЗО нагласува и дека комерцијалната поврзаност на коцкањето со спортот и други општествени активности придонесува за неговата нормализација.
Затоа реакцијата не треба да почне дури кога семејството ќе открие долгови. Превенцијата мора да стигне порано – во училиштето, во медиумската писменост, во финансиското образование, во регулацијата на рекламирањето и во реалната проверка на возраста при онлајн пристап.
ХЕРА Млади и иницијативата „Фрли ја коцката!“ токму тоа и го бараат: контрола на рекламирањето, особено на интернет и социјалните мрежи, ефикасна заштита на малолетниците при онлајн коцкање, образование за финансиска писменост и зависности, како и бесплатни и доверливи услуги за советување на младите кои веќе се соочуваат со проблематично коцкање.
Ако младите се партнери, мора да ги слушаме и кога пораката е непријатна
На Меѓународниот ден на младите е лесно да се каже дека младите се иднината. Потешко е да се прифати дека нивната иднина се создава со одлуките што ги носиме денес – со тоа што го дозволуваме во јавниот простор, што го рекламираме, што го регулираме и што го премолчуваме.
Партнерски однос со младите не значи тие да бидат повикани само на свечена трибина или консултација. Значи сериозно да се земат и бројките што покажуваат дека нешто во средината не функционира.
Една четвртина од 15- и 16-годишните ученици што се коцкале за пари не е статистика за пригоден аларм на 12 август. Тоа е генерациски сигнал.
Ако сакаме младите да останат, да учат, да работат и да ја гледаат својата иднина овде, не е доволно да им кажуваме дека имаат потенцијал. Треба да изградиме средина во која нивната надеж нема да биде пазар за индустрии што најлесно заработуваат токму од несигурноста.
