Македонските градови со години живеат со чудна урбана слика: училишта, градинки, маркети, аптеки, обложувалници, казина, автомат-клубови, канцеларии за брзи кредити – сè во исто маало, често во ист визуелен ритам на светлечки реклами, брзи долгови. Кога една таква слика ќе стане секојдневие, најопасното веќе не е само коцкањето. Најопасно е што општеството почнува да го гледа како нормална инфраструктура на животот.

Владата вчера го утврди новиот усогласен текст на Предлог-законот за игрите на среќа и за забавните игри и најави дека ќе го испрати во Собрание. Во официјалното соопштение, портпаролката Венера Азизи го претстави решението како „историски чекор против коцкањето“ и како обид да се заштитат младите, децата и семејствата од агресивно рекламирање, нелегално приредување игри на среќа и секојдневна изложеност на коцкарската индустрија.

Што предвидува новиот закон

Највидливата мерка е задолжителна оддалеченост од најмалку 500 метри меѓу казината, автомат-клубовите и објектите за електронски игри на среќа од основните и средните училишта. Дополнително, во обложувалниците што се наоѓаат во радиус до 500 метри од училишта нема да биде дозволено поставување електронски видеолотариски терминали и друга опрема за електронски игри на среќа. Владата наведува дека целта е заштита на образовниот процес и безбедноста на учениците.

Предлог-законот оди и кон ограничување на рекламната машинерија околу игрите на среќа. Според владиното соопштение, се забранува рекламирање надвор од деловните простории ако тоа има цел да ги поттикне граѓаните да учествуваат во игри на среќа. Се забрануваат и пораки што коцкањето го претставуваат како пат до финансиски успех, подобар живот или решение за лични и социјални проблеми, како и рекламирање преку познати личности и содржини насочени кон малолетници.

Ова не е само техничка измена во закон. Ова е судир со една јавна култура што со години му продаваше на граѓанинот илузија дека животот може да се поправи со тикет, апарат, терминал или заем што се добива за неколку минути. Во земја во која платата често е премала, долговите се лесно достапни, а надежта е евтина за рекламирање, коцкањето не е само порок. Тоа станува социјална замка.

„Градови на казина“ и политичко ветување

Премиерот Христијан Мицкоски, одговарајќи на новинарски прашања, рече дека Владата работела внимателно на законот и дека не доликува градовите да изгледаат како простори во кои главна индустрија се коцкарниците. Тој најави дека следно ќе се работи и на прашањето за канцелариите за брзи кредити, кои, како што посочи, често се отвораат во близина на казината.

Оваа врска меѓу коцкањето и брзите кредити е суштинска. Казиното продава шанса, брзиот кредит продава продолжување на шансата. Едното ветува добивка, другото му дава кислород на губитникот да продолжи. Во најлошата форма, тоа создава затворен круг: загуба, заем, нова игра, нов долг, семеен притисок, срам, бегство. Премиерот изјавил дека владината анализа укажувала дека кај дел од луѓето што ја напуштаат државата како причина се јавуваат и долгови наталожени од брзи кредити.

Токму затоа прашањето не е само дали казината ќе бидат подалеку од училиштата. Прашањето е дали државата конечно ќе го види целиот екосистем на зависност: коцкање, реклами, онлајн платформи, брзи кредити, семеен долг, младинска изложеност и сиромаштија што лесно се претвора во пазар.

Скепсата на „Антикоцкање“

Движењето „Антикоцкање“ го поздравува секој позитивен чекор, но останува скептично. Јуши Емурлау предупреди дека вакви ветувања имало многупати, а реализацијата изостанувала. Движењето барало далеку построго решение – казината да бидат најмалку три километри надвор од секое населено место, додека актуелниот предлог останува на линијата од 500 метри од училиштата.

Оваа скепса не е без основа. Во Македонија темата за дислокација на објектите за игри на среќа се враќа со години, обично во моменти кога јавноста ќе се вознемири од нови објекти покрај училишта или кога политичките партии повторно ќе ја откријат моралната тежина на проблемот. Но законите не се мерат според прес-конференциите, туку според тоа дали навистина ќе поминат во Собрание, како ќе бидат напишани, кога ќе стапат во сила и кој ќе ги спроведува.

И тука е суштинскиот тест. Ако ова остане само симболична дистанца од 500 метри, а индустријата најде начин да се пресели зад аголот, да се префрли онлајн или да продолжи преку рекламен јазик што формално не прекршува ништо, тогаш државата ќе добие закон, но не и политика. А на граѓаните им треба политика што ќе ја прекине нормализацијата на зависноста, не само нејзиното преместување.

Индустријата возвраќа: работни места, буџет и нелегален пазар

Од другата страна, индустријата и здруженијата поврзани со секторот предупредуваат на економски последици. Здружението „Сакам да работам“ тврди дека со ваквите мерки може да бидат загрозени повеќе од 10 илјади работни места, дека легалниот сектор носи повеќе од 350 милиони евра годишно во буџетот и дека затворањето на легални објекти може да го префрли коцкањето во нелегална зона.

Тоа е аргумент што не смее лесно да се отфрли, но не смее ни да стане уцена. Секоја индустрија што создава приходи и работни места има право да зборува за економски ефекти. Но општеството има право да праша: колку чини зависноста, колку чинат распаднатите семејства, колку чинат долговите, колку чини изгубената младост, колку чини урбаниот пејзаж во кој децата на пат кон училиште секојдневно поминуваат покрај симболи на „лесна добивка“?

Не секој економски приход е општествена добивка. Понекогаш приходот на една индустрија е одложен трошок за здравството, семејствата, училиштата, социјалните служби и судовите. Затоа државата мора да регулира ладно, прецизно и без морална хистерија, но и без страв од индустриски притисок.

Младите како најранлива точка

Вечер пренесува и податок дека во Македонија има меѓу 1.500 и 1.700 физички објекти за игри на среќа – од казина и автомат-клубови до обложувалници – а како конкретен пример го наведува случајот во Ѓорче Петров, каде што нов клуб со апарати за игри на среќа бил на околу 240 метри од училиште. Во истиот текст се наведува и дека податоци на Институтот за јавно здравје покажуваат дека еден од четири ученици се коцкал за пари во последната година.

Тоа е моментот во кој дебатата престанува да биде само економска. Кога млад човек уште во средно образование се навикнува на логиката на тикет, ризик, добивка и долг, тогаш проблемот не е само во објектот. Проблемот е во вредносниот систем што му кажува дека трудот е бавен, а случајноста е шанса; дека учењето е напорно, а облогот е возбудлив; дека животот може да се скрати преку „среќа“.

Коцкањето кај младите не се решава само со метри. Се решава со воспитување, психолошка поддршка, финансиска писменост, контрола на рекламирањето, надзор над онлајн просторот и сериозен пристап кон зависностите. Ако државата ги оддалечи објектите од училиштата, но остави телефоните, апликациите, инфлуенсерите и агресивните дигитални пораки да ја продолжат истата култура, тогаш физичката дистанца ќе биде половична победа.

Онлајн коцкањето – невидливиот фронт

Владата соопшти дека досега се затворени 358 нелегални странски онлајн платформи што незаконски приредувале игри на среќа во државата, без лиценца, без контрола и без заштита за граѓаните. Ова е важен податок затоа што модерното коцкање одамна не живее само во локалите со светлечки излози. Тоа е во телефонот, во рекламите, во дигиталните навики, во скриените платформи и во младинската култура на брза возбуда.

Затоа законот мора да биде само првиот слој. Потребни се контролни механизми, дигитална соработка, санкции, финансиски траги, блокирање нелегални плаќања, но и јавна едукација. Во спротивно, ќе се случи познатиот балкански парадокс: ќе се забрани еден влез, а ќе останат отворени пет задни врати.

Моралната димензија на законот

Премиерот изјави дека законот во „морална смисла“ драматично ќе ја подобри состојбата во државата. Тоа е силна формулација, но моралната состојба на едно општество не се подобрува само со законски радиус. Таа се подобрува кога институциите се доследни, кога инспекциите не гледаат настрана, кога дозволите не се делат по политички и бизнис-интереси, кога јавниот простор не се продава на секој што има пари за билборд.

Во суштина, ова е закон за тоа какви градови сакаме. Градови во кои децата поминуваат покрај библиотека, спортска сала, парк и културен центар – или градови во кои првото нешто што го учат е дека животот е игра на ризик, а проблемот се решава со заем. Тоа не е романтична дилема. Тоа е урбанистичка, здравствена, образовна и морална дилема.

Што може да се очекува

Предлог-законот за игрите на среќа може да биде важен чекор, но само ако не остане во зоната на политичка декларација. Оддалечувањето на казината од училиштата, ограничувањето на агресивните реклами и контролата на нелегалното онлајн коцкање се потребни мерки. Но тие нема да бидат доволни ако државата не го допре целиот систем: брзите кредити, дигиталното коцкање, младинската изложеност, зависностите и урбаната нормализација на „лесните пари“.

Прашањето, всушност, не е дали казината ќе бидат 500 метри подалеку од училиштата. Прашањето е дали државата конечно ќе се оддалечи од логиката дека секој проблем може да се претвори во бизнис. Затоа овој закон, ако помине и ако се спроведе, нема да биде само закон за коцкање. Ќе биде тест за тоа дали Македонија сака градови за живеење или градови за губење.