Прашањето за употребата на јазиците при полагањето на правосудниот испит повторно се врати таму каде што одамна требаше да биде – на институционална маса. По протести, политички реакции, меѓупартиски обвинувања и најави за „добри вести“, премиерот Христијан Мицкоски одржа работна средба со копретседателите на ВЛЕН, Билал Касами и Изет Меџити, на која се разговарало за можните решенија околу јазиците при полагањето на правосудниот испит. Според владината прес-служба, институциите работат на решенија што треба да бидат усогласени со Уставот и со Законот за употреба на јазиците, со цел правна сигурност и функционалност.

Тоа е добра почетна точка, но не е доволна. Во Македонија има премногу теми што биле „решавани“ со политички реченици, а потоа оставани да произведуваат нова недоверба. Правосудниот испит не е обична административна процедура. Тој е праг кон правосудните професии и затоа секоја промена мора да биде правно чиста, технички изводлива и политички одговорна.

Од протестна порака до работна средба

Поводот за новото институционално движење е барањето правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик. Во изминатите недели темата се движеше меѓу студентски протести, реакции на ВРЕДИ, ставови на ДУИ, изјави на Алијанса за Албанците и предупредувања дека прашањето не смее да се претвори во етничка мобилизација. Касами и Меџити претходно порачаа дека „наскоро“ правосудниот испит ќе се полага и на албански јазик, но без да прецизираат во каква правна форма ќе биде тоа решение.

Пораката се менува од партиска на институционална: решението мора да биде усогласено со Уставот и со Законот за употреба на јазиците. Само заеднички, мудар и достоинствен пристап може да доведе до решенија што ќе значат напредок и меѓусебна доверба.

Токму зборот „доверба“ е клучен. Не затоа што звучи убаво во соопштение, туку затоа што правниот систем не може да живее без неа. Ако кандидатите мислат дека се исклучени поради јазик, системот губи доверба. Ако јавноста мисли дека законот се менува под партиски притисок, системот повторно губи доверба. Затоа решението мора да биде повеќе од компромис меѓу коалициски партнери.

Правосудниот испит не смее да стане партиска валута

Во ова прашање има две вистини што мора да се кажат истовремено. Првата е дека граѓаните имаат право да бараат функционален и еднаков пристап до институциите, особено кога станува збор за образование, професионална квалификација и јавни служби. Втората е дека правосудниот испит е дел од системот на правна сигурност и не може да се уредува со импровизација, политичка порака или ветување на социјални мрежи.

Мицкоски уште во февруари изјави дека сегашниот закон не дозволува таков тип на полагање, но дека постои подготвеност прашањето да се регулира со закон, не само за албанскиот јазик, туку и за јазиците на сите народи наведени во Преамбулата. Во истата изјава тој посочи дека евентуалното решение би требало да биде испратено до Венецијанската комисија за мислење.

Оваа линија е важна затоа што го поставува прашањето во правна рамка, а не во натпревар кој ќе звучи погласно. Ако решението бара законски измени, тогаш јавноста треба да го види предлогот. Ако треба мислење од Венецијанската комисија, тоа треба да биде јасно наведено. Ако постојат технички предуслови – превод на материјали, состав на комисии, записници, жалби, уверенија, електронски систем – тие мора да бидат решени пред политичарите да прогласат победа.

Устав, закон и функционалност – трите зборови што мора да значат нешто

Во владината формулација се појавуваат три клучни поими: Устав, Закон за употреба на јазиците и функционалност. Првите два ја поставуваат правната граница. Третиот ја поставува практичната граница. Македонија нема корист од решение што ќе изгледа политички смирувачки, а ќе произведе хаос во примената.

Функционалноста значи дека кандидатите мора да знаат што точно можат да полагаат, на кој јазик, под кои услови, пред која комисија и со каква правна важност на документите. Правната сигурност значи дека секој кандидат, без разлика на јазикот, ќе биде оценуван според исти стручни критериуми. Уставноста значи дека политичката волја не смее да ја прегази правната хиерархија.

Тука не е доволно да се каже дека „институциите работат“. Треба да се знае што работат. Во Македонија најмногу недоверба се создава токму во празниот простор меѓу соопштението и законот.

Јазичните права не се закана, но ни правото не е декор

Секое зрело општество мора да научи да разговара за јазичните права без паника. Јазикот е дел од идентитетот, пристапот и достоинството. Но исто така, правниот систем мора да остане јасен, предвидлив и применлив. Ако овие две работи се постават како непријатели, сите губат.

Прашањето за правосудниот испит на албански јазик затоа не треба да се сведува ниту на парола за „целосна рамноправност“, ниту на аларм за „уривање на државата“. Тоа се две лесни реторики што носат политички поени, но не носат решение. Вистинското прашање е поконкретно: како да се обезбеди пристап до испитот на начин што ќе биде уставен, законски, стручен и еднаков за сите кандидати?

Ако Владата успее да го претвори ова прашање во прецизна правна процедура, ќе покаже зрелост. Ако остане само на средби, најави и политички толкувања, ќе произведе уште една криза на доверба.

Студентите не смеат да бидат сценографија

Во целата дебата најлесно е студентите да станат сценографија за туѓи политички битки. Едните ќе ги претставуваат како носители на право, другите како инструмент на партиски интерес, трети како доказ за сопствена политичка сила. Но младите правници што бараат институционално решение не треба да бидат штит за никого.

Нивното барање треба да биде разгледано сериозно. Тоа не значи автоматско прифаќање на сè што се бара, туку значи одговор со закон, рок, образложение и процедура. Ако државата бара од идните правници да го почитуваат правото, тогаш и државата мора да им одговори правно, а не пропагандно.

Кога едно општество не знае да ги реши јазичните прашања институционално, тие секогаш се враќаат како политички ехо – погласно, понервозно и поскапо.

Одговорот мора да биде јавен, не само коалициски

Средбата меѓу Мицкоски, Касами и Меџити може да биде корисен чекор, но решението за правосудниот испит не смее да остане затворено во коалициска соба. Тоа мора да биде јавен правен текст. Треба да се отвори прашањето пред Министерството за правда, правните факултети, стручната јавност, коморите, судството, обвинителството и кандидатите што директно ќе бидат засегнати.

Во спротивно, секоја страна ќе продолжи да го чита процесот како што ѝ одговара. ВРЕДИ ќе го претставува како исполнување на барање. Опозицијата ќе го третира како политичко попуштање или задоцнето решавање. Студентите ќе чекаат конкретика. Јавноста ќе остане со сомнеж. А правото ќе биде сведено на политичка позадина.

Затоа најважниот тест не е дали ќе има соопштение по средбата. Тестот е дали ќе има текст на законско решение што ќе може да се чита, анализира, критикува и применува.

Државата мора да избере институции наместо нервоза

Македонија нема потреба од уште една тема што ќе се претвори во етнички театар. Има потреба од држава што знае да ги решава чувствителните прашања без да ги запали. Јазичните права, образованието и правосудството не смеат да се користат како краткорочен партиски капитал. Тие се премногу сериозни за тоа.

Ако решението за правосудниот испит биде усогласено со Уставот, со Законот за употреба на јазиците и со стандардите за правна сигурност, тогаш темата може да се затвори како институционален напредок. Ако биде направено набрзина, без јасни правила и без стручна проверка, ќе отвори нови проблеми токму таму каде што државата мора да биде најпрецизна – во правото.

Затоа следниот чекор е поважен од самата средба. Македонија не треба уште една политичка фотографија. Ѝ треба решение што ќе издржи пред закон, пред јавност и пред идните правници што утре ќе треба да го бранат истиот систем.