На Саемот на книгата во Франкфурт лесно е да се изгуби чувството за размер. Илјадници книги, издавачи, агенти, преведувачи, автори, состаноци, договори и национални штандови се собираат на едно место, а секоја земја сака барем за момент да каже: погледнете нè, имаме што да покажеме. За малите книжевности, меѓу кои е и македонската, тој порив е разбирлив. Проблемот почнува ако самото присуство го прогласиме за успех.
Франкфуртскиот саем не е свечена изложба на национални култури. Тој е, пред сè, огромен професионален пазар на идеи, авторски права, преводи и издавачки партнерства. Организаторите на Frankfurter Buchmesse го опишуваат како едно од централните светски места за трговија со печатени и дигитални содржини. Само во 2025. година таму учествувале околу 4.350 изложувачи, а низ саемот поминале околу 238.000 посетители. Зад тие бројки стои нешто поважно: индустрија во која книгата е културно дело, но истовремено и право што се продава, превод што се договара, автор што се претставува и приказна што може да премине од еден јазик во друг.
Не е прашањето дали сме во Франкфурт, туку што правиме таму
Македонската книжевност годинава повторно е присутна во Франкфурт. Македонската асоцијација на издавачи настапува со национален штанд и со концептот „Читај во 7/8“, замислен како препознатлив знак на книжевност со сопствен ритам. Според Македонската асоцијација на издавачи, во фокусот се современата книжевност, книгите за деца, новите преводи, продажбата на авторски права и контактите со странски издавачи. Тоа веќе е многу посуштински пристап од некогашната идеја дека националното претставување се исцрпува со полици полни книги и неколку протоколарни фотографии.
Токму тука треба да се направи разликата меѓу културна репрезентација и книжевна политика. Репрезентацијата вели: „Еве нè“. Политиката мора да одговори: „Што следува?“
Дали од состаноците ќе произлезе странско издание? Дали некој агент ќе преземе македонски автор? Дали добар роман ќе стигне до германски, француски, шпански или англиски превод? Дали преведената книга ќе има издавач што знае како да ја внесе во книжарниците, критиката и фестивалската мрежа? Дали една средба оваа година ќе стане договор следната?
Овие прашања можеби звучат помалку свечено од отворањето национален штанд, но токму тие ја мерат вистинската вредност на присуството.
За мала книжевност преводот не е украс
На Panoptikum веќе пишувавме дека македонската книжевност живее потивко од својата важност. Таа има автори, книги, награди и жанровска разновидност, но премногу често останува затворена во мал јазичен и пазарен простор. Токму затоа преводот за македонската книжевност не може да биде спореден културен трошок. Тој е инфраструктура.
Една книга што останува само на македонски е целосно вредна книга. Нема потреба од странска потврда за да стане литература. Но ако сакаме македонски автор да учествува во светската книжевна циркулација, тогаш без превод практично не постои надвор од сопствениот јазик.
И тука доаѓа потешкиот дел. Не е доволно да се плати преводот. Потребен е добар преведувач, уреднички подготвен примерок, професионален синопсис, информации за авторот на јазик што меѓународниот издавач го разбира, јасно дефинирани права, контакти, агентска или издавачка комуникација и трпение. Понекогаш поминуваат години меѓу првиот разговор и странското издание.
Затоа е важна најавата дека во Франкфурт се претставуваат и можностите за финансиска поддршка на преводите и на странските изданија. Ако таа поддршка биде стабилна и предвидлива, тогаш државата не плаќа само преведување зборови од еден јазик во друг. Таа му помага на сопствениот јазик да влезе во меѓународната културна размена.
Франкфурт е место на права, не натпревар во број на книги
Една од најчестите заблуди за големите саеми е дека успешниот настап зависи од тоа колку книги ќе бидат изложени. Полицата е видливиот дел од приказната, но професионалниот Франкфурт се случува многу повеќе околу масите за состаноци.
Самиот саем има посебен Publishers Rights Centre, простор создаден токму за преговори меѓу издавачи за права и лиценци. Тука книгата веќе не е само физички предмет. Таа е можност за ново издание во друга земја, аудиокнига, превод, понекогаш филмска или друга адаптација. Каталогот не е сувенир од националниот штанд, туку работна алатка.
Тоа го менува и прашањето за тоа што треба да носиме во Франкфурт. Не мора да го носиме сето она што сме го објавиле. Треба да знаеме што од нашата продукција има потенцијал да комуницира со друга културна средина и кому конкретно треба да му биде понудено.
Добрата книжевност не се создава според барањата на пазарот. Но меѓународната промоција не може да функционира без познавање на тој пазар.
Еден автор не патува сам
Кога странски читател ќе земе македонски роман, зад таа навидум едноставна средба стои долг синџир луѓе. Авторот е почетокот, а потоа доаѓаат уредникот, домашниот издавач, преведувачот, странскиот уредник, агентот, коректорот, дизајнерот, дистрибутерот, книжарот, критичарот, фестивалскиот селектор.
Токму затоа треба повеќе да зборуваме и за преведувачите. Деновиве, во друг контекст, финалистите за наградата „Драги“ повторно потсетија колку многу книжевниот свет зависи од луѓето што го носат текстот преку јазичната граница. Кога македонско дело се преведува на странски јазик, преведувачот не е технички посредник. Тој практично создава втор литературен живот на книгата.
За мала јазична култура тоа е уште поважно. Немаме луксуз да претпоставуваме дека светските издавачи самите ќе дојдат, ќе научат македонски и ќе го откријат најдобриот роман објавен минатата година. Потребни се луѓе што ќе им го покажат.
Од Абу Даби до Франкфурт – присуството станува вредно кога создава мрежа
Македонската култура неодамна доби поинаква можност и со претставувањето на Саемот на книгата во Абу Даби. Таквите настапи можат да изгледаат како одделни културни настани – еден во Германија, друг во арапскиот свет, трет на некој книжевен фестивал. Вистинската вредност сепак се појавува кога меѓу нив ќе се создаде врска.
Еден каталог треба да води кон следен состанок. Еден состанок кон примерок за читање. Еден преведен извадок кон договор. Еден договор кон странско издание. Едно странско издание кон фестивал или критика. Тогаш културната дипломатија престанува да биде календар на патувања и станува систем.
Франкфуртскиот саем годинава трае од 7. до 11. октомври, а почесен гостин е Чешка. Според официјалната програма, професионалните средби, вмрежувањето и трговијата со права остануваат во самото средиште на настанот. За 5 дена таму може да се започнат десетици разговори. Речиси ниеден од нив не завршува во тие пет дена.
Што ќе остане кога ќе се спакува штандот?
Националниот штанд е потребен. Видливоста е потребна. Добриот визуелен идентитет е потребен. И мотото „Читај во 7/8“ има смисла ако помага македонската книжевност да биде препознатлива во море од понуди.
Само што идентитетот не смее да стане замена за резултатот.
Најдобриот исход од Франкфурт нема да биде фотографијата од полиците, ниту бројот на изложени наслови. Ќе биде книга од македонски автор што по две години ќе се појави во книжарница во Прага, Берлин, Париз, Мадрид или Сеул затоа што некој разговор започнал токму на тој штанд. Ќе биде преведувач што добил услови добро да ја заврши работата. Ќе биде странски издавач што, по првата книга, ќе побара уште една. Ќе биде автор за кого повеќе нема да мора секоја година да објаснуваме дека „заслужува да биде откриен“ затоа што веќе почнал да се чита.
Македонската книжевност нема проблем со тоа дали има што да му каже на светот? Има! Прашањето е дали умееме да изградиме пат по кој тоа што го кажува ќе стигне до него.
Во Франкфурт тој пат не се мери во квадратни метри штанд. Се мери во преводи, права, партнерства и книги што продолжуваат да патуваат долго откако светлата во саемските хали ќе се изгаснат.
