Во историјата на една кинематографија има имиња што не се само дел од редоследот на автори, филмови и години. Тие се праг. Пред нив постои подготовка, копнеж, институционален напор, театарска школа, документарна традиција, желба да се зборува со сопствен глас. По нив почнува нешто што веќе не може да се врати назад. Димитрие Османли е токму таков праг во македонската култура: режисерот што ја внесе македонската авторска рака во долгометражниот игран филм.

Неговиот филм „Мирно лето“ од 1961. година не е важен само како прва македонска филмска комедија, туку и како прв игран филм реализиран од македонски режисер. Во таа реченица има повеќе од биографска чест. Има симболична промена на перспективата: камерата конечно не гледа само кон Македонија, туку гледа однатре, од јазикот, од гестот, од менталитетот, од интимната комика на македонскиот секојдневен живот.

Од Битола до филмската школа: патот на првиот дипломиран режисер

Димитрие Рули Османли е роден во Битола на 29. мај 1927. година, а почина во Скопје на 13. март 2006. година. Кинотеката го бележи како филмски, театарски и телевизиски режисер, сценарист и педагог, но во неговиот случај овие професионални определби не се раздвоени полиња. Тие се една иста културна енергија што се движи меѓу сцената, камерата, студиото и педагошката работа.

Особено значајно е тоа што неговите први допири со филмот се поврзуваат со Милтон Манаки, еден од балканските филмски пионери. Таа врска има речиси книжевна убавина: како филмската искра од најраната балканска модерност да преминува кон генерацијата што ќе треба да изгради институционален, образован и авторски македонски филм. Османли не влегува во кинематографијата како случаен ентузијаст, туку како човек што разбира дека филмот бара занает, дисциплина и култура на погледот.

Филмска и театарска режија завршува во 1952/53 година на Високата филмска школа во Белград, како прв македонски студент, а во 1961/62 година посетува постдипломски студии на Институтот за високи кинематографски студии во Париз. Токму таа двојна школуваност – југословенскиот професионален контекст и европската филмска култура – подоцна ќе се почувствува во неговата работа: во мерката, во односот кон актерот, во чувството дека филмот е уметност на ритамот, а не само на приказната.

„Мирно лето“ како почеток што избрал насмевка

Интересно е што македонскиот долгометражен авторски почеток преку македонски режисер не доаѓа со голем историски патос, туку со комедија. „Мирно лето“ ја следи приказната за Заре и Мира, млад брачен пар што сака мирен одмор покрај Охридското Езеро, а добива лето исполнето со луѓе, упади, недоразбирања и комични судири. На површината тоа е лесна ситуациска комедија. Под површината, тоа е филм за македонската блискост што лесно станува притисок, за желбата за приватност во средина што постојано ѕирка низ врата, за менталитет во кој секој сака да биде дел од туѓиот живот.

Токму затоа филмот не треба да се потцени затоа што е комедија. Комедијата е една од најтешките форми на културна самосвест. Таа мора да знае каде боли, без да изгледа дека удира. Мора да го препознае општеството во неговите мали навики, смешни слабости и топли непријатности. Османли во „Мирно лето“ не бега од народниот темперамент; тој го режира како движење, како гласови што се преклопуваат, како простор во кој човекот ретко е сам, дури и кога очајно сака да биде сам.

Во актерскиот ансамбл се јавуваат имиња што денес звучат како дел од основната азбука на македонската сцена: Љупка Арсова-Џундева, Слободан Перовиќ, Мери Бошкова, Дарко Дамески, Илија Милчин, Петре Прличко, Илија Џувалековски, Стојка Цекова. За дел од таа актерска генерација Паноптикум веќе пишуваше низ портретите за Мери Бошкова и Ацо Јовановски, затоа што македонскиот филм не може да се разбере без театарската школа од која излегоа неговите лица, гласови и гестови.

Режисер на премини: театар, филм, телевизија

Османли не е важен само како човек на еден филм. Неговата биографија е биографија на медиумски премини. Тој работи во театар, филм и телевизија, а токму тоа го прави фигура на создавачкиот континуитет. Во македонската култура на втората половина од 20. век, медиумите не се развивале изолирано. Театарот го дава актерскиот темел, филмот ја отвора визуелната меморија, телевизијата го внесува драмскиот јазик во домот. Османли припаѓа на оние автори што знаеле да се движат низ сите тие простори без да ја изгубат режисерската мисла.

По „Мирно лето“ следуваат и други значајни остварувања, меѓу нив „Мементо“, „Жед“ и „Ангели на отпад“. Во неговиот опус се спомнуваат и телевизиската серија „Илинден“, првата ТВ-драма снимена во скопското ТВ студио – „Домот на мојот татко“ од 1967. година, како и првиот македонски ТВ-филм „Враќање во рајот“ од 1969. година. Овие податоци не се само листа за енциклопедија. Тие покажуваат дека Османли бил таму каде што македонскиот аудиовизуелен јазик допрва ги создавал своите формати.

Во таа смисла неговата режија е дел од пошироката историја на македонскиот филм, но и од историјата на македонската културна самостојност. Да се режира во време кога сè уште се воспоставуваат институции, публика, технички стандарди и авторски навики значи да се работи и како уметник и како градител. Османли не наследува стабилна традиција што само треба да ја продолжи; тој учествува во нејзиното поставување.

Зошто неговата првенственост не е само реден број

Често велиме „прв“ и мислиме дека сме кажале доволно. Но првенството е опасна ознака ако остане празна. Кај Димитрие Османли таа не значи само дека неговото име стои на почетокот на една хронологија. Значи дека тој понел одговорност за нешто што дотогаш немало целосна домашна форма. Првиот македонски режисер на долгометражен игран филм морал истовремено да покаже дека македонскиот јазик може природно да живее на филм, дека македонските актери можат да носат голем екран, дека локалната ситуација може да стане универзална комедија.

Тоа е неговата вистинска важност. Османли не ја отвора вратата со спектакл, туку со човечка мерка. Со лето, брачен пар, куќа, езеро, роднини, соседи, упадлива добрина и смешна неподносливост. Тој ја наоѓа филмската вредност во она што ни е најблиско. А тоа е една од најтешките уметнички задачи: да се направи видливо она што сите го знаат, но ретко го гледаат.

Тивка лекција за македонската културна меморија

Денес, кога филмот лесно се мери со фестивали, буџети, платформи и меѓународна видливост, вреди да се погледне назад кон Османли без музејска прашина. Неговото дело нè потсетува дека секоја кинематографија најнапред мора да се препознае себеси. Пред да ја освојува светската публика, мора да научи како звучат нејзините соби, улици, дворови, езера, тишини и расправии. „Мирно лето“ го направи токму тоа: ја внесе Македонија во филмот не како декор, туку како жив ритам.

Затоа Димитрие Османли останува повеќе од историски податок. Тој е режисер што стои на почетокот на една авторска самодоверба. Неговата камера не барала величина во големата поза, туку во првиот чекор. А понекогаш токму првиот чекор, ако е направен со мера и свест, останува најдолг.

Проверка на факти: Кинотеката го наведува Османли како филмски, театарски и телевизиски режисер, сценарист и педагог, роден во Битола на 29. мај 1927. година и починат во Скопје на 13. март 2006. година; истиот извор наведува дека неговите први контакти со филмот биле преку Милтон Манаки, дека режија завршил во Белград како прв македонски студент и дека бил на постдипломски студии во Париз. „Мирно лето“ е филм од 1961. година во режија на Димитрие Османли, со сценарио на Фрида Филиповиќ, фотографија на Љубе Петковски и ансамбл во кој се Љупка Арсова-Џундева, Мери Бошкова, Дарко Дамески, Илија Милчин, Петре Прличко, Илија Џувалековски и други.  Кинотеката ја означува дигитално реставрираната копија како копија на првата македонска филмска комедија, а ACE/FIAF го бележат „Мирно лето“ како југословенски филм од 1961 година, во траење од 99 минути, во продукција на „Вардар филм“ – Скопје.