За пергаментот: кожата што ја зачува меморијата на книгата и е еден од оние материјали што тивко ја носат историјата на цивилизацијата. Пред хартијата да стане секојдневна, пред печатената книга да го промени светот, токму на пергамент се запишувале закони, повелби, богослужбени книги, научни текстови, книжевни дела и документи што требало да траат подолго од една генерација. Тој не е само подлога за пишување, туку материјален сведок на времиња во кои зборот бил редок, скап и внимателно чуван.

Името доаѓа од латинското pergamena, поврзано со античкиот град Пергам во Мала Азија. Според традицијата, таму производството на пергамент добило особено значење, особено во контекст на големите антички библиотеки и нивното натпреварување во собирањето книги. Encyclopaedia Britannica го определува пергаментот како пишувачки материјал добиен од обработени животински кожи, најчесто од овца, коза или теле.

Како се правел пергаментот

Пергаментот се правел од неисштавени животински кожи. Кожата најнапред се чистела, се потопувала во вар за да се отстранат влакната, потоа се растегнувала на рамка, се стругала, се сушела и се обработувала сѐ додека не добие мазна, цврста и релативно светла површина погодна за пишување. За разлика од кожата што се штави, пергаментот не се подготвува за мекост и носење, туку за стабилност, тенкост и пишувачка употреба.

Квалитетот зависел од животното, возраста, вештината на мајсторот и намената. Телешката кожа давала особено фина подлога, често нарекувана велум; овчата и козјата кожа биле пошироко употребувани. Разликите се гледале во бојата, дебелината, мазноста, порите, жилите и природните траги на кожата. Токму тие траги денес им помагаат на конзерваторите и истражувачите да го препознаат потеклото и начинот на обработка на старите ракописи.

Пергаментот бил скап, но затоа бил траен. Можел да се пишува од двете страни, бил поиздржлив од папирусот и бил погоден за кодекс – обликот на книгата со страници што постепено го заменува свитокот. Britannica забележува дека усовршената обработка на кожата овозможила употреба на двете страни од листот и помогнала во преминот од свиток кон врзана книга.

Од Истокот до Пергам

Употребата на животинска кожа како пишувачки материјал е постара од самиот назив „пергамент“. Во Египет и на Блискиот Исток кожата била користена за документи уште во длабока старина, иако папирусот долго време бил главниот материјал во египетскиот и медитеранскиот свет. Подоцна, во хеленистичкиот период, Пергам станал еден од важните центри во историјата на пергаментот.

Позната е приказната за книжевното и библиотечното соперништво меѓу Александриската библиотека и библиотеката во Пергам. Според античката традиција, кога Египет го ограничил извозот на папирус, Пергам го развил производството на обработена кожа како замена. Историчарите денес внимателно ја читаат оваа приказна, но таа останува важна затоа што објаснува зошто самиот назив на материјалот се врзал токму за Пергам. Britannica ја наведува традицијата според која пергаментот се поврзува со ривалството меѓу Птолемеј V од Египет и Евмен II од Пергам околу 190 година пр.н.е.

Сепак, не треба да се сфати дека пергаментот бил „измислен“ одеднаш. Попрецизно е да се каже дека во Пергам се развила и се прочула обработката што му дала поширока културна и книжевна употреба. Како и многу други големи пронајдоци во историјата на книгата, и пергаментот е резултат на долга практика, усовршување и потреба.

Материјал за книги, повелби и трајни документи

Во античкиот и средновековниот свет пергаментот бил материјал за она што требало да се зачува. На него се пишувале библиски и богослужбени книги, правни документи, владетелски повелби, книжевни текстови, научни расправи и училишни книги. Од 7. век натаму особено често се користел за повелби и исправи, бидејќи бил траен, цврст и достоен за документи со правна и симболична тежина.

Во Цариград и Рим, особено во доцната антика, за повредните ракописни дела понекогаш се користел обоен пергамент. Посебно луксузни биле пурпурните или црвеникаво обоените листови, на кои се пишувало со сребрено или златно мастило. Таквите ракописи не биле само книги, туку предмети на престиж, вера и власт.

Со текот на времето хартијата постепено го потиснала пергаментот, особено затоа што била поевтина и полесна за производство. Во Европа хартијата од 13. век наваму сѐ повеќе го заменува пергаментот, но тој не исчезнал веднаш. Поради својата трајност продолжил да се употребува за свечени документи, посебни изданија, црковни книги, школски книги и повези. Бодлејанската библиотека забележува дека пергаментот во Европа се користел како пишувачка подлога од 2. век, а од 13. век постепено бил заменуван со хартија.

Палимпсести: кога старото писмо преживува под новото

Скапоста на пергаментот довела и до една од најинтересните појави во историјата на ракописите – палимпсестот. Кога еден стар текст станувал непотребен, оштетен или помалку важен за новата средина, пергаментот понекогаш се стругал и повторно се користел за пишување. Така новиот текст ја покривал старата содржина, но не секогаш целосно ја уништувал.

Денес токму таквите палимпсести се бесценети. Под подоцнежните слоеви научниците со современи методи успеваат да прочитаат изгубени фрагменти од антички, средновековни, богословски, правни или книжевни текстови. Она што некогаш било економија на материјалот денес станува археологија на зборот.

Пергаментот служел и за повез на книги. Отфрлени или оштетени листови од стари ракописи често биле сечени и вградувани во корици, подлошки или зајакнувања на понови книги. Washington University Libraries пишува дека средновековните ракописи, денес сметани за драгоцени, во раниот нов век често биле сечени и реупотребувани како материјал за повези, поправки и други практични цели.

Пергаментот надвор од книгата

Иако најчесто го поврзуваме со ракописи, пергаментот не служел само за пишување. Поради својата цврстина, затегливост и звучни својства, се користел и за музички инструменти – за тапани, тамбури, тимбали и слични инструменти со мембрана. Таму кожата повторно добивала друга форма на паметење: не како писмо, туку како звук.

Оваа двојна употреба покажува дека пергаментот бил материјал на раката, но и на гласот. На него можело да се запише слово, но можел и да произведе ритам. Во двата случаи станува збор за обработена животинска кожа што влегла во културата како носител на траење, звучност и форма.

Пергаментна хартија: сличност по изглед, различност по потекло

Пергаментната хартија не е исто што и вистинскиот пергамент. Таа е густа, цврста, полупроѕирна хартија што по изглед и отпорност потсетува на пергамент, но се добива од хартиена целулозна основа, најчесто од памучни крпи или линтерс, обработена со сулфатна киселина.

При дејството на киселината, дел од целулозата преминува во амилоид, материја слична на желатин. Кога киселината ќе се испере, амилоидот се стврднува, ја затвора површината, ги исполнува порите и ја прави хартијата поцврста, понеосетлива на вода и непропустлива за масти. Токму затоа пергаментната хартија нашла широка практична употреба: за затворање тегли со конзервирана храна, за завиткување намирници, за повез на книги и за други потреби.

Важно е да се прави оваа разлика. Пергаментот е животинска кожа обработена за пишување и трајност. Пергаментната хартија е индустриски обработена хартија што го имитира дел од неговиот изглед и својства. Едниот припаѓа на историјата на ракописната култура; другиот на историјата на модерната технологија на материјали.

Зошто пергаментот е важен и денес

Денес пергаментот го гледаме во музеите, библиотеките, архивите и конзерваторските лаборатории. Тој бара внимателно чување, бидејќи реагира на влага, температура, светлина и механички притисок. Library of Congress има посебни истражувања за условите на чување на велум и пергамент, токму затоа што овие материјали можат да се извиткаат, деформираат или оштетат ако околината не е стабилна.

Но неговата важност не е само конзерваторска. Пергаментот нѐ потсетува дека историјата на знаењето е и историја на материјалите. Нема книга без подлога, нема писмо без рака, нема траење без тело што го носи текстот. Хартијата, екранот, каменот, папирусот, пергаментот – сите тие не се неутрални носачи. Тие го менуваат начинот на пишување, читање и паметење.

Пергаментот ја сочувал меморијата на векови затоа што бил цврст, скап и достоинствен материјал. Во него се чувствува едно друго време на книгата: кога секој лист бил труд, секоја страница била материјална вредност, а секој ракопис бил предмет што требало да го надживее својот пишувач. Затоа приказната за пергаментот не е само техничка белешка од историјата на книгата. Таа е приказна за човечката потреба зборот да преживее.