Министерството за дигитална трансформација денеска, 28 октомври 2026 година, официјално ја промовираше мобилната апликација м.Услуги (m.Uslugi), преку која граѓаните добиваат мобилен пристап до електронски јавни услуги и лични документи. Апликацијата беше претставена во Македонската филхармонија во Скопје, во присуство на претседателот на Владата Христијан Мицкоски, министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски, амбасадорот на Европската Унија Михалис Рокас, претставници на институциите, дипломатскиот кор, деловната и академската заедница.
Во почетната верзија граѓаните можат да пристапат до електронска верзија на личната карта и возачката дозвола, како и до три електронски услуги. Апликацијата е бесплатна, користењето е доброволно, а пристапот е поврзан со електронскиот идентитет и Националниот портал за е-Услуги. м.Услуги веќе може да се преземе преку Google Play и App Store.
Со тоа започнува една многу поважна фаза од самото пуштање нова апликација. Прашањето веќе не е дали државата може да стави документ на екран, туку дали може да го смени начинот на кој граѓанинот ја доживува администрацијата – колку пати мора да оди на шалтер, колку документи повторно треба да доставува и колку институции мора лично да ги поврзува за постапка што системот би можел да ја заврши сам.
Од Националниот портал кон дигитален паричник
м.Услуги е замислена како мобилна продолжена рака на системот што веќе се развива преку Националниот портал за е-Услуги. Разликата е во тоа што телефонот треба постепено да стане местото каде што ќе се сретнат електронскиот идентитет, личните документи, административните постапки, известувањата и, во следните развојни фази, плаќањата.
Андоновски на промоцијата го опиша пристапот како обид државата да дојде кај граѓанинот, наместо граѓанинот постојано да доаѓа кај државата. Тоа е едноставна формула, но зад неа стои многу посложена задача: регистрите на различните институции да комуницираат, податоците да се разменуваат таму каде што за тоа постои законска основа, а административните постапки да се преиспитаат пред да бидат преселени на мобилен телефон.
Ова е суштинската разлика меѓу дигитализација и обична електронизација. Ако постапката има седум чекори што одамна ја загубиле смислата, не е успех тие седум чекори да добијат седум дигитални копчиња. Подобриот систем треба да утврди кои од нив повеќе воопшто не се потребни.
Тоа е и продолжение на процесот за кој Panoptikum веќе пишуваше во анализата за мерливите резултати на дигиталната држава. Бројот на портали, апликации и услуги може лесно да се изброи. За граѓанинот многу поважни се минутите и часовите што повеќе нема да ги поминува на шалтер.
Личната карта во телефонот не е фотографија од пластичната картичка
Еден од највпечатливите делови на презентацијата беше демонстрацијата на електронската лична карта. Андоновски во живо го прикажа процесот на додавање на документот во апликацијата и посочи дека не станува збор за фотографија или PDF-копија од физичката лична карта, туку за електронска верзија на документот поврзана со податоците во системот.
Корисникот може да ги прегледува податоците во документот и да користи механизам за нивно селективно споделување. Токму тука м.Услуги воведува концепт што станува сè поважен во европските системи за дигитален идентитет: граѓанинот да не мора секогаш да го открива целиот документ кога на другата страна ѝ е потребен само еден податок.
Ако, на пример, треба да се потврди само дека некое лице е полнолетно, нема логична потреба истовремено да се откриваат адресата, бројот на личната карта и останатите информации. Апликацијата е замислена да овозможи избор на податоците што се споделуваат, а размената може да се направи и преку QR-код.
Во описот на актуелната верзија се наведуваат додавање поддржани лични документи, пристап до електронски услуги, следење на поднесените барања, преземање на издадените документи и контролирано споделување податоци. Најавувањето се врши преку eID, односно Националниот систем за единствена најава.
Три услуги на стартот – амбицијата е многу поголема
Првата верзија не треба да создаде впечаток дека целата администрација преку ноќ се преселила во телефонот. Во апликацијата на почетокот се достапни три електронски услуги. Во споредба со поширокиот систем на Националниот портал тоа е мал почетен пакет, што и самото Министерство отворено го признава.
Планот е бројот на услуги постепено да расте, а мобилната апликација да стане единствен влез кон сè поголем дел од дигиталната администрација. Најавени се и нови електронски документи – изводи, уверенија, дипломи и други записи што денес често ги чуваме како хартија во домашна папка или ги бараме од институција кога ќе ни затребаат.
Следната значајна функционалност треба да биде интегрираното мобилно плаќање. Идејата е граѓанинот да не започне постапка во м.Услуги, потоа да биде испратен на друг портал за плаќање, па повторно да се враќа во апликацијата. Наместо такво префрлање, барањето, плаќањето, следењето на постапката и преземањето на готовиот документ треба да формираат еден затворен дигитален процес.
Андоновски најави и можност за интегрирање фотографија во постапките каде што таа е потребна, како и дополнителни документи и услуги. Во претходните најави Министерството информираше и за разговори за идно поврзување со податоци од системот м.Здравје и со европската младинска картичка.
Мицкоски: граѓанинот да престане да биде курир меѓу институциите
Претседателот на Владата Христијан Мицкоски ја постави апликацијата во пошироката рамка на реформата на јавната администрација. Во неговото обраќање, поентата беше дека граѓанинот не треба да зема слободен ден за да извади документ, да чека пред шалтер или да пренесува хартија од една институција во друга кога истите податоци веќе постојат во државните регистри.
Тој го нагласи и економскиот аспект на административната неефикасност. Секое непотребно доаѓање во институција значи време, патување, пропуштени работни часови и дополнителен трошок и за граѓаните и за компаниите. Од таа перспектива, квалитетната дигитализација не е прашање само на удобност. Таа има директна врска со продуктивноста и трошоците на целото општество.
Ова е причината зошто модерната администрација не може да се сведе на скенирана хартија и електронски формулари. Ако граѓанинот и понатаму мора сам да открива која институција е надлежна, да прибира документи што веќе постојат во друг државен регистар и да ја следи истата долга процедура, дигиталниот интерфејс го менува изгледот на проблемот, не и самиот проблем.
Од украинската Diia до македонскиот модел
Во своето обраќање Андоновски откри дека идејата за ваквиот пристап почнала да се оформува во 2024 година, по неговото запознавање со украинското искуство со системот Diia на настан во Цирих. Украинскиот модел е изграден врз идејата дека документите и услугите треба да бидат достапни преку еден мобилен пристап, наместо граѓанинот да ја познава внатрешната организација на администрацијата.
Македонското решение потоа се развивало и во рамките на европскиот проект GovTech4All, поддржан преку програмата Digital Europe. На промоцијата амбасадорот на Европската Унија Михалис Рокас го поврза проектот со поширокото европско движење кон дигитален идентитет и прекугранично користење на електронски документи и услуги.
Тука е потребна и една важна прецизност. Европскиот модел не предвидува еден централен „европски идентитет“ што ќе ги замени националните системи. Земјите-членки развиваат сопствени решенија според заеднички стандарди, така што тие можат меѓусебно да се препознаваат. Според европската рамка за дигитален идентитет, паричниците се замислени за безбедно докажување на идентитетот, чување документи и споделување само на податоците што се потребни, а нивното користење останува доброволно.
За Македонија, тоа отвора подолгорочна перспектива. Домашниот систем треба да биде технички и правно подготвен за средина во која електронските идентификациски средства, возачките дозволи, образовните квалификации и други дигитални потврди сè почесто ќе треба да се признаваат и прекугранично.
Дигитална лична карта на екранот не значи дека пластичната веднаш исчезнува
Една од најважните практични работи за корисниците е да се направи разлика меѓу достапноста на документот во апликацијата и неговата целосна правна и практична употребливост во секоја ситуација.
Фактот дека личната карта или возачката дозвола се прикажуваат во м.Услуги не значи автоматски дека од првиот ден физичкиот документ повеќе нема да биде потребен на секој шалтер, при секоја контрола или во секоја приватна услуга. Министерството уште пред промоцијата најави дека прифаќањето на електронските документи ќе се проширува етапно, паралелно со приспособувањето на процедурите, подзаконските акти и техничките капацитети на институциите.
Тоа е важна граница меѓу технолошката можност и институционалната реалност. За еден дигитален документ навистина да го замени физичкиот во секојдневниот живот, не е доволно да постои во телефон. Потребно е институцијата или другата овластена страна да има правна основа, процедура и технички механизам за негово проверување.
Оттука, м.Услуги во првата фаза треба да се гледа како дополнителен канал, а не како укинување на постојните начини на добивање услуги или користење физички документи.
Безбедноста ќе биде еден од главните тестови
Колку повеќе документи, идентитети и административни процеси се собираат во една мобилна точка, толку поголемо значење добиваат сајбер-безбедноста, контролата на пристапот и заштитата на личните податоци. Министерството ја претставува апликацијата како систем изграден според високи безбедносни стандарди, а еден од принципите што беа демонстрирани е токму минимизирањето на податоците при нивното споделување.
За граѓанинот, сепак, довербата нема да се создаде со рекламна порака. Таа ќе зависи од тоа како системот ќе се однесува во практиката, колку јасно ќе биде објаснето кои податоци се обработуваат, каде се чуваат, кој може да пристапи до нив, што се случува ако телефонот се изгуби и како се реагира на безбедносен инцидент.
Panoptikum го отвори истиот проблем и во анализата за Националниот дата-центар и контролата врз дигиталната инфраструктура. Централизацијата на услугите носи практичност, но истовремено ја зголемува одговорноста на институциите што ја градат и одржуваат инфраструктурата.
Во таа смисла, добар знак е самата идеја за селективно откривање на информации. Современата дигитална идентификација не треба да го принудува човекот да достави повеќе лични податоци отколку што е потребно за конкретната услуга. Тој принцип е присутен и во европската архитектура на дигиталниот идентитет.
Апликацијата е производ, но вистинската работа е зад екранот
Една од пораките што најјасно произлегоа од промоцијата е дека мобилната апликација е видливиот дел од многу поголем систем. Зад неа треба да функционираат регистри, интероперабилност меѓу институциите, електронска идентификација и автентикација, електронски документи, законска рамка и инфраструктура способна да издржи голем број корисници.
Во тој процес Министерството посебно ја посочи соработката со Министерството за внатрешни работи, чии регистри се неопходни за овозможување на електронските лични документи. На настанот беше упатен и повик до останатите институции да ги отвораат своите системи за законски дозволена размена на податоци и да предлагаат услуги што можат да се вклучат во платформата.
Андоновски ги повика и граѓаните и медиумите да ја тестираат апликацијата и да пријавуваат недостатоци. Тоа е важен момент бидејќи првата јавна верзија речиси сигурно ќе покаже проблеми што не можат целосно да се видат во затворено тестирање – од корисничкото искуство до оптоварувањето на системот и различните комбинации на мобилни уреди.
Во периодот пред лансирањето, според информациите изнесени на промоцијата, апликацијата ја тестирале повеќе од илјада тест-корисници. Со нејзиното јавно пуштање, бројот на реални сценарија драматично се зголемува. Токму тука започнува тестот што за една јавна дигитална услуга е поважен од презентацијата: дали работи кога навистина им треба на луѓето.
Успехот нема да го покаже бројот на преземања
м.Услуги може да стане една од повидливите алатки на дигиталната администрација во Македонија, но и лесно да се претвори во уште една икона на телефон ако институциите зад неа не го продолжат процесот. Вистинската вредност ќе зависи од тоа колку услуги ќе можат да се завршат од почеток до крај, без дополнителна посета на шалтер, без хартиен документ и без рачно пренесување податоци меѓу институции.
Затоа најважната порака од промоцијата можеби не е дека личната карта сега може да се појави на екранот. Поважна е најавата дека административните процеси треба да се преиспитуваат пред да се дигитализираат. Ако тоа навистина се спроведе, телефонот може да стане повеќе од нов шалтер. Може постепено да го направи самиот шалтер помалку потребен.
Следните месеци ќе покажат колку брзо ќе се проширува бројот на услуги, кои институции ќе ги прифатат електронските документи, како ќе функционираат најавените плаќања и колку стабилно ќе работи системот во реални услови. Токму таму ќе се мери м.Услуги – во времето што граѓанинот повеќе нема да го троши, во документите што нема повторно да ги носи и во постапките што конечно ќе може да ги заврши без да ја изучува внатрешната карта на администрацијата.
