Шумските пожари во Македонија одамна не се само сезонска природна непогода. Стануваат сериозен економски, безбедносен и институционален проблем, особено во услови на сè подолги сушни периоди, високи температури и зголемен ризик од екстремни временски настани.
Наодите на Државниот завод за ревизија отвораат сериозно прашање за подготвеноста на системот за заштита и спасување. Ревизорите укажуваат на слабости во стратешкото планирање, кадровската екипираност, материјалните ресурси, координацијата и вложувањата во модерна опрема. Во исто време директорот на Дирекцијата за заштита и спасување, Стојанче Ангелов, посочува дека дел од констатираните слабости во меѓувреме се надминати и дека оперативната подготвеност е значително подобрена.
Токму меѓу овие две слики – системските слабости што ги гледа ревизијата и оперативните подобрувања што ги наведуваат надлежните – се наоѓа вистинската состојба на македонската цивилна заштита.
Огромна економска цена на шумските пожари
Размерот на проблемот најдобро го покажуваат бројките.
Според податоците опфатени во ревизорските анализи, во периодот 2023–2025 година пожарите зафатиле десетици илјади хектари, уништиле огромно количество дрвна маса и предизвикале проценета штета од повеќе од 133 милиони евра.
Само 2024. година била исклучително тешка. Опожарената површина била поголема од вкупната површина што изгорела во неколку претходни години заедно, додека економската штета се мери во десетици милиони евра.
Финансиската процена е само дел од вистинската загуба. Кога гори шума, не исчезнува само дрвната маса. Се уништуваат екосистеми, живеалишта на животни, плоден почвен слој и природни бариери против ерозија. Се зголемува ризикот од свлечишта и поплави, а обновувањето на уништените површини може да трае со децении. Во таа смисла, секој голем шумски пожар создава долгови што идните генерации ќе ги плаќаат многу подолго од времето потребно за да се изгасне огнот.
Систем со стари документи пред нови ризици
Еден од најсериозните проблеми на кој укажува ревизијата е стратешкото планирање.
Дел од клучните национални документи за заштита и спасување не се навремено обновени или усогласени со новите ризици. Тоа е особено значајно затоа што природните и климатските услови денес не се исти како пред десет или дваесет години. Климатските промени носат подолги топлотни бранови, суши и периоди со екстремно ниска влажност. Истовремено, растат урбаните подрачја, се менува инфраструктурата, а човечката активност навлегува сè подлабоко во природните предели.
Системот за заштита и спасување затоа не смее да се заснова врз процени од некое поранешно време. Потребни се современи карти на ризици, редовно ажурирани сценарија, прецизно утврдени капацитети и јасни процедури за активирање на локалните и националните сили.
Не е доволно да се реагира кога шумата веќе гори
Во основата на модерното управување со катастрофи стои едно едноставно правило: најдобрата интервенција е онаа што спречува кризата да прерасне во катастрофа. Македонскиот систем со години е силно ориентиран кон реакцијата по избувнувањето на пожарот.
Прво интервенираат локалните противпожарни сили. Ако тие не се доволни, се активираат дополнителни државни ресурси. Во поголеми кризи може да бидат вклучени полицијата, Армијата, воздухопловните капацитети и меѓународната помош.
Таквиот систем е неопходен. Но тој е само последната линија на одбраната. Многу поважно е пожарот навреме да се открие и да се спречи неговото ширење.
За тоа се потребни системи за рано откривање, камери, патроли, расчистени шумски коридори, пристапни патишта, локални резервоари за вода, модерна комуникација и екипи што можат да пристигнат на терен додека пожарот сè уште може да се контролира со релативно мал број луѓе и средства.
Премалку капитални вложувања
Ревизорските наоди отвораат и прашање за структурата на финансирањето на противпожарната заштита.
Најголемиот дел од средствата во претходниот период биле насочувани кон тековни расходи, главно плати и други редовни трошоци, додека многу помал дел завршувал во капитални инвестиции. Токму тука се наоѓа една од најголемите слабости на системот.
Без капитални инвестиции нема нови противпожарни возила, специјализирана техника, современа заштитна опрема, командни и комуникациски системи, дронови, сензори и инфраструктура за брза интервенција. Последните буџетски зголемувања за противпожарните единици се позитивен сигнал, но повеќегодишниот инвестициски дефицит не може да се надомести преку една сезона. Современ систем за заштита од катастрофи не се гради кампањски. Тој бара долгорочно и стабилно финансирање.
Недостигот од пожарникари е исто толку опасен како недостигот од возила
Проблемот со опремата е само еден дел од равенката. Другиот се луѓето.
Во дел од противпожарните единици има значителен број непополнети работни места. Особено чувствителна е состојбата во поголемите урбани центри, каде што пожарникарите истовремено треба да одговорат на пожари во домови, индустриски објекти, сообраќајни несреќи, технички интервенции и шумски пожари. Едно модерно противпожарно возило без доволно обучен персонал е само скапа машина. Затоа кадровската политика треба да биде рамноправен дел од реформата: нови вработувања, континуирана обука, специјализација, физичка подготовка и подобри услови за работа.
На државата ѝ се потребни професионални пожарникари, но и добро организирани доброволни противпожарни сили кои во големи кризи можат брзо да се активираат како дополнителен ресурс.
Слаба превенција кога инспекторите не можат да стигнат до сите
Ревизијата посочува и на уште една слабост што поретко стигнува во јавноста – недоволниот број инспектори. Инспекцискиот надзор е основен дел од превенцијата. Тој треба да утврди дали компаниите, јавните институции, деловните објекти и другите правни субјекти ги исполнуваат противпожарните стандарди, дали располагаат со исправна опрема и дали ги почитуваат пропишаните мерки.
Ако бројот на инспектори е премал во однос на бројот на субјекти што треба да бидат контролирани, превентивниот систем останува со големи празнини. А тоа значи дека дел од ризиците се откриваат дури кога ќе се случи несреќата.
Ангелов: Состојбите се значително подобрени
Директорот на Дирекцијата за заштита и спасување, Стојанче Ангелов, по објавувањето на ревизорскиот извештај нагласи дека состојбата денес е подобрена во однос на периодот што бил предмет на ревизијата. Тој посочи на законските измени, подобрата оперативна организација, навременото сервисирање на противпожарните авиони и зголемените копнени капацитети. Според неговите оценки, ДЗС денес располага со повеќе специјализирани возила и има подобри можности за брзо активирање на силите во услови на големи пожари.
Важен е и поголемиот простор за користење доброволни тимови и тимови за брз одговор.
Овие подобрувања се значајни. Но тие не мора да бидат во спротивност со наодите на ДЗР.
Двете слики можат истовремено да бидат точни
Токму тука е суштинската разлика меѓу ревизорскиот и оперативниот поглед. ДЗР го анализира системот како институционална целина: стратегиите, законите, кадровските ресурси, опремата, финансирањето, координацијата и долгорочната подготвеност. ДЗС, од друга страна, укажува на конкретни оперативни подобрувања во последниот период. Можно е денес противпожарните авиони да бидат подготвени навреме, да има повеќе возила и подобро командување, а државата истовремено сè уште да има недостиг од пожарникари, инспектори, модерна техника и целосно ажурирани стратешки документи.
Затоа најважното прашање не е кој е „во право“. Поважно е дали констатираните слабости ќе се претворат во конкретна реформска агенда.
Од гаснење пожари кон управување со ризик
Македонија треба постепено да го промени самиот концепт на заштита од пожари и катастрофи. Наместо доминантно да се инвестира во гаснење, многу поголем акцент треба да се стави врз спречување на пожарите и раното откривање.
Тоа подразбира:
современи системи за набљудување на шумите;
користење дронови и термални камери;
расчистување ризични шумски појаси;
подобрување на пристапните патишта;
локални резервоари и извори на вода;
модерни противпожарни возила;
обновена лична заштитна опрема;
повеќе професионални и доброволни пожарникари;
редовни симулациски вежби;
единствен комуникациски и команден систем.
Ова не е само прашање на безбедност. Тоа е економска политика.
Најскап е пожарот што можел да биде спречен
Кога штетите од шумските пожари за неколку години се мерат со повеќе од сто милиони евра, вложувањето во превенција веќе не може да се третира како непотребен буџетски товар.
Еден нов противпожарен камион чини пари. Еден авион бара одржување. Систем за рано откривање бара инвестиција. Потребни се плати за нови пожарникари и инспектори. Но тие износи стануваат релативно мали кога ќе се споредат со вредноста на уништени шуми, инфраструктура, земјоделско земјиште и природни ресурси. Најскап не е системот во кој државата инвестира навреме. Најскап е пожарот што можел да биде спречен, но не бил.
Македонија веќе има доволно искуство за да знае колку чини неподготвеноста.
Следниот чекор треба да биде премин од сезонско мобилизирање кон трајно изграден систем во кој превенцијата, човечките ресурси, технологијата и брзата интервенција функционираат како една целина.
Тогаш прашањето нема да биде само колку пожари државата успеала да изгасне, туку колку катастрофи успеала да спречи.
