Во македонската политика прашањето за Бугарија ретко останува само надворешнополитичко. Многу брзо станува прашање за идентитет, доверба, европски интеграции, партиски позиции и сомнежи за скриени интереси. Последната размена меѓу СДСМ и ЗНАМ токму тоа го покажува: една тема што формално почнува со фирми регистрирани во Бугарија, веднаш се претвора во расправа за корупција, конфликт на интереси, уставни измени и политичка лојалност.

СДСМ објави дека лидерот на ЗНАМ и градоначалник на Куманово, Максим Димитриевски, има сопственички удел во фирмата „МБС глобал“ во Бугарија, регистрирана на 7. август 2015. година во Бургас, со дејност трговија на големо со непрехранбени производи. Според СДСМ, тоа ја отвора дилемата колку е доследен политичар кој јавно настапува со антикорупциски и национални пораки, а има деловна трага во соседна држава.

ЗНАМ возвраќа: фирмата е признаена, прашањето е молкот на другите

Од ЗНАМ не ја негираат основната информација за фирмата во Бугарија. Напротив, нивната линија на одбрана е дека Димитриевски јавно потврдил дека во 2015. година, пред да извршува јавна функција на државно ниво, со деловни партнери основал компанија во Бургас која, според партијата, од основањето до денес немала значителен промет. Со тоа ЗНАМ се обидува да ја премести тежината од самото постоење на фирма кон прашањето на транспарентноста.

И тука почнува политичкиот контранапад: ЗНАМ прашува дали Венко Филипче и лица од семејството Заеви се поврзани со компании во Бугарија, меѓу кои POWER i8 Ltd и GOMASIDRA Ltd, како и дали на иста адреса во Петрич се регистрирани и други фирми поврзани со лица од семејството Заеви. Партијата бара одговори за дејноста, капиталот и имотот на тие компании, но тие тврдења во јавниот простор засега се поставени како партиски прашања и обвинувања, не како судски утврдени факти.}

Фирма во странство не е проблем сама по себе

Клучната јавна поента не смее да се изгуби во партиската бучава: поседување или основање фирма во странство само по себе не е незаконско, ниту автоматски значи корупција. Во отворена економија луѓе основаат компании, инвестираат, работат прекугранично и имаат деловни интереси во други земји. Проблемот почнува таму каде што приватниот интерес може да влијае врз јавната функција, политичката позиција или одлуките што се носат во име на граѓаните.

Законската логика за судир на интереси е токму таква: според Законот за спречување на корупцијата и судирот на интереси, судир постои кога службено лице има приватен интерес што влијае или може да влијае врз непристрасното вршење на јавните овластувања или службени должности. ДКСК води и систем за изјави за имотна состојба и интереси, што е токму инструмент за јавна проверливост, а не за политичко погодување во темница.

Зошто ова прашање станува токсично

Во нормален политички амбиент, ваква тема би се расчистувала преку документи: регистарски изводи, сопственички удели, анкетни листови, промет, тендери, поврзани лица, датум на основање, активност, приходи и евентуален допир со јавни пари. Кај нас, таа веднаш станува морално и идентитетско обвинение. Едната страна зборува за лицемерие и корупција, другата за „молк“, „бизнис интереси“ и политики што наводно одат во прилог на Софија.

ЗНАМ во своите соопштенија го врзува прашањето за фирмите со уставните измени и односите со Бугарија, тврдејќи дека приватни бизнис интереси би можеле да стојат зад политички ставови за европската интеграција. Партијата повторува дека уставните измени за внесување на бугарската заедница и други заедници во Преамбулата треба да стапат во сила по полноправното членство на Македонија во Европската Унија, со гаранции за идентитетот, јазикот и историјата.

СДСМ ја отвора темата, ЗНАМ ја проширува

СДСМ ја отвори расправата со тврдењето дека Димитриевски има фирма во Бугарија, а тоа го искористи како напад врз неговиот антикорупциски и „промакедонски“ настап. ЗНАМ, пак, не се задржа само на одбраната, туку ја прошири темата кон Филипче, Заеви и наводни деловни релации во Петрич. Така, наместо една проверлива тема, јавноста доби цел политички судир во кој секоја страна бара транспарентност од другата, но ја користи како напад, а не како стандард што важи за сите.

Ова е најголемиот проблем. Транспарентноста не смее да биде оружје што се вади само кога треба да се погоди противникот. Ако е принцип, таа важи и за власт и за опозиција, и за градоначалници и за партиски лидери, и за актуелни и за поранешни функционери. Ако е само партиска алатка, тогаш јавноста повторно останува со спектакл, а не со расчистена вистина.

Што би требало да се објави

Најчистиот излез од вакви политички пресметки е документот. Не квалификацијата, не навредата, не моралната поза, туку документот. Ако Димитриевски има или имал удел во „МБС глобал“, јавноста има право да знае дали тоа е пријавено каде што треба, колкав е уделот, дали фирмата имала промет, дали имала јавни набавки или деловни врски со институции поврзани со неговата функција. Ако ЗНАМ тврди дека Филипче и лица од семејството Заеви се поврзани со компании во Бугарија, јавноста има право да види изводи, сопственичка структура, активност и евентуален допир со политички одлуки.

Во спротивно, сè останува во просторот на сомнежот. А сомнежот е корисен за партиска кампања, но лош за јавната вистина. Тој создава впечаток дека „сите нешто кријат“, а токму таа реченица е најопасна за демократијата: кога граѓанинот ќе престане да разликува помеѓу докажан факт, политичко прашање и пропагандна конструкција.

Конфликтот на интереси мора да биде институционална, не партиска тема

Ако навистина постои сомнеж за конфликт на интереси, тогаш местото за расчистување не се прес-конференции и соопштенија, туку институции, регистри и постапки. ДКСК, анкетните листови, јавните регистри и евентуалните надлежни обвинителски или ревизорски органи се создадени токму за тоа – да проверат, да утврдат, да споредат податоци и да кажат дали има основ за одговорност.

Партиите имаат право да поставуваат прашања. Но граѓаните имаат право на повеќе од прашања. Имаат право на одговори што може да се проверат. Имаат право да знаат дали зад политичките позиции стои јавен интерес или приватна сметка. Имаат право да знаат дали фирмите што се споменуваат се активни, дали се пријавени, дали имаат промет и дали имаат врска со јавни пари.

Бугарија како лакмус за македонската политичка недоверба

Оваа расправа не би била толку жестока ако не ја допираше најчувствителната политичка точка во Македонија: односот со Бугарија и европскиот пат. Кога фирма во Бугарија ќе се поврзе со уставни измени, национални црвени линии и европски преговори, темата веднаш излегува од деловниот регистар и влегува во просторот на идентитетот. Тогаш секоја фактура станува политички сомнеж, секој удел станува морален тест, секоја адреса станува повод за теорија.

Но токму затоа треба повеќе студенило, а помалку партиски оган. Македонија не може да води сериозна европска и национална политика ако секоја расправа завршува во меѓусебно дискредитирање без институционален епилог. Ниту пак може да гради доверба ако политичарите бараат отчет од другите, а избегнуваат целосна јавност за сопствените интереси.

Вистинскиот тест

Вистинскиот тест за СДСМ и ЗНАМ не е кој ќе напише поостро соопштение. Тестот е кој ќе објави повеќе проверливи податоци за себе и за своите луѓе. Кој ќе покаже дека транспарентноста не е само збор за напад, туку обврска. Кој ќе ја прифати логиката дека јавната функција бара повисок праг на отчетност од приватниот живот.

На крајот, граѓаните не треба да бидат публика во партиско препукување, туку сопственици на вистината што политиката ја користи во нивно име. Фирмите, уделите, капиталот, имотот и поврзаните лица се проверливи работи. Ако има проблем – треба да има постапка. Ако нема проблем – треба да има јасни документи. Сè друго е магла во која политиката најдобро се снаоѓа, а јавноста најмногу губи.