Можната средба меѓу Владимир Путин и Володимир Зеленски повторно се најде во средиштето на меѓународното внимание, но наместо најава за дипломатски пробив од Москва пристигна услов што Киев тешко може да го прифати: доколку украинскиот претседател сака директни разговори, тие треба да се одржат во руската престолнина. Во исто време, новите руски воздушни напади врз повеќе украински региони однесоа цивилни животи и предизвикаа десетици повредени, покажувајќи дека војната и понатаму се води со несмалена жестокост.
На прв поглед, можноста за директна средба меѓу двајцата претседатели би можела да се протолкува како отворање дипломатска врата. Меѓутоа, местото, условите и политичката симболика на една таква средба се речиси исто толку важни колку и самото нејзино одржување.
Кремљ не ја отфрла формално идејата за разговор, но инсистира тој да се одржи во Москва. За Украина, која повеќе години се брани од руската инвазија, патувањето на нејзиниот претседател во главниот град на државата што ја нападна би било политички, безбедносно и симболички крајно проблематично.
Москва како услов, а не како неутрална сцена
Портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков и руски претставници ја повторуваат пораката дека Путин е подготвен да разговара со Зеленски доколку украинскиот претседател дојде во Москва. Таквата понуда, сепак, не претставува класичен дипломатски компромис.
Неутралните преговори вообичаено се организираат на територија прифатлива за двете страни, со однапред договорени безбедносни гаранции, агенда и посредници. Турција, Швајцарија, Саудиска Арабија, Обединетите Арапски Емирати или некој голем меѓународен самит би можеле да понудат дипломатска рамка во која ниту една страна формално не би изгледала потчинета на другата.
Напротив, Москва е центарот од кој се донесуваат политичките и воените одлуки поврзани со руската инвазија. Прифаќањето средба таму би можело да биде претставено од руските власти како доаѓање на украинскиот претседател под условите на Кремљ.
Затоа понудата може да се чита и како дипломатски маневар: Русија да тврди дека не бега од преговори, но истовремено да постави услов за кој однапред знае дека Киев тешко ќе го прифати.
Зеленски ја предлага платформата на Г20
Украинскиот претседател изрази подготвеност за средба со Путин во рамките на самитот на Г20 во Мајами. Таквата средба би се одржала во присуство на светски лидери и под силно меѓународно внимание, што за Киев би претставувало поприфатлива и побезбедна дипломатска сцена.
Кремљ сè уште нема потврдено дали Путин воопшто ќе учествува на самитот. Со тоа прашањето за средбата останува во сферата на политичките сигнали, а не на конкретната дипломатска подготовка.
Проблемот не е само во изборот на локацијата. За вистински преговори потребно е претходно приближување на ставовите за прекин на огнот, територијалните прашања, безбедносните гаранции за Украина, размената на заробеници и идниот статус на окупираните подрачја. Во моментов, меѓу позициите на Москва и Киев постои длабока провалија.
Нападите продолжуваат додека се зборува за средба
Дипломатската размена се одвива во време кога руските воздушни напади врз Украина продолжуваат. Во вчерашните напади беа погодени повеќе украински региони, меѓу кои Запорожје, Одеса, Кривиј Рих, Краматорск и Житомирската област.
Првичните извештаи наведуваат 8 или 9 загинати цивили и десетици повредени. Подоцнежното ажурирање на „Ројтерс“ го зголеми билансот на 10 загинати, што покажува дека бројките се менувале додека спасувачките служби ги пребарувале погодените објекти. Во Одеса беа погодени станбени згради, а десетици луѓе беа повредени. Ројтерс и Асошиејтед прес објавија различни биланси во различни фази од денот.
Според Зеленски, Русија употребила речиси 500 беспилотни летала во новиот бран напади. Украинскиот претседател ја обвини Москва дека систематски ја напаѓа економската инфраструктура со цел да ја намали способноста на Украина да ја финансира одбраната, да го отежне секојдневното функционирање на државата и да го скрши отпорот на населението.
Од друга страна, руското Министерство за одбрана тврди дека цели на воени и индустриски капацитети. Во услови на војна, тврдењата на завојуваните страни не можат независно и веднаш да се потврдат во целост. Сепак, фотографиите, сведоштвата и извештаите од украинските локални власти покажуваат оштетени станбени објекти, продавници, автомобили и друга цивилна инфраструктура.
Економијата станува дел од бојното поле
Новата фаза на војната сè повеќе покажува дека целта не е само освојување или одбрана на територија. Енергетиката, транспортот, индустријата, пристаништата и извозните капацитети стануваат дел од поширокото бојно поле.
Со нападите врз украинската енергетска и економска инфраструктура, Москва може да настојува да создаде повеќекратен притисок: прекини во снабдувањето со електрична енергија, намалување на производството, поскапување на реконструкцијата, пад на буџетските приходи и дополнителен товар врз западните партнери на Украина.
Посебно чувствителна е Одеса, главниот украински пристаништен центар. Секое нарушување на работата на пристаништата влијае врз извозот, девизните приходи и глобалното снабдување со земјоделски производи. Нов напад со беспилотни летала врз Одеса беше регистриран и денеска, при што беа повредени најмалку пет лица, според Ројтерс.
Украина, исто така, изведува напади врз руски индустриски, енергетски и воено поврзани капацитети. Киев ги претставува како обид да се намали рускиот воен потенцијал, додека Москва ги осудува како напади врз руска територија. Така, економската војна постепено се проширува на значително поголем простор од линијата на фронтот.
Преговорите како продолжение на војната
Во вакви услови, јавните понуди за средба не мора да значат дека страните се приближуваат кон мир. Тие можат да бидат продолжение на војната со дипломатски средства – борба за меѓународен легитимитет, за контрола на наративот и за подобра позиција пред сојузниците.
Москва настојува да покаже дека е отворена за разговор, но само во формат што таа го определува. Киев сака да покаже дека не ја отфрла дипломатијата, но инсистира таа да не значи прифаќање на руска политичка надмоќ или легитимирање на резултатите од воената агресија.
И двете страни, притоа, се обидуваат да ја убедат меѓународната јавност дека противникот е главната пречка за мирот. Оваа битка за перцепцијата е особено важна поради воената и финансиската помош за Украина, санкциите против Русија и променливото расположение во западните општества.
Средба без подготовка може да биде само политички спектакл
Директната средба меѓу Путин и Зеленски би имала огромна политичка тежина. Но средба од таков ранг, без претходно усогласена основа, може да заврши без резултат или да биде искористена само за пропагандни цели.
Пред претседателите да седнат на иста маса, дипломатските тимови би требало да постигнат барем минимален договор за темите, посредниците, безбедносните гаранции и можните конкретни чекори. Тоа би можело да опфати ограничен прекин на нападите врз енергетската инфраструктура, размена на заробеници, враќање деца, обезбедување на пловидбата и создавање механизам за следење на евентуалното примирје.
Без таква подготовка самитот би можел да произведе фотографии и остри изјави, но не и мир.
Цивилите ја плаќаат цената на дипломатскиот застој
Додека се расправа каде би можеле да се сретнат Путин и Зеленски, цивилите продолжуваат да ја плаќаат највисоката цена. За семејствата што ги загубиле своите најблиски, за луѓето чии домови се уништени и за градовите што секојдневно живеат под воздушни тревоги, дипломатските формулации имаат мала вредност доколку не доведат до намалување на насилството.
Условот средбата да се одржи во Москва, неизвесноста околу учеството на Путин на Г20 и продолжувањето на масовните воздушни напади покажуваат дека сè уште нема јасна политичка волја за компромис. Каналите за комуникација можеби не се целосно затворени, но засега се обременети со услови што повеќе ја нагласуваат моќта отколку подготвеноста за отстапки.
Вистинскиот тест за секоја мировна иницијатива нема да биде местото на кое ќе се ракуваат лидерите, туку дали ќе престанат нападите, дали ќе бидат заштитени цивилите и дали ќе се создаде проверлив пат кон праведен и одржлив мир. Сè додека дипломатијата се споменува паралелно со стотици дронови, разурнати домови и нови човечки жртви, зборот „преговори“ ќе остане повеќе политичка можност отколку реален мировен процес.
