Уредничка теза: Новите ирански напади врз цели во Кувајт и Бахреин не се изолиран воен инцидент, туку сигнал дека Персискиот Залив повторно станува место каде што локалната безбедност, американското воено присуство, Ормутскиот теснец и глобалните цени на енергијата се врзуваат во една опасна политичка јамка.
Кувајт и Бахреин ги осудија новите ирански ракетни и беспилотни напади како сериозно кршење на нивниот суверенитет и како опасна ескалација во Персискиот Залив. Според објавите на македонските медиуми и меѓународните извори, Техеран тврди дека целел американски воени капацитети во регионот, додека Вашингтон соопштува дека дел од проектилите биле пресретнати и нема пријавена штета врз американски персонал.
Во вакви моменти најопасна е навиката на светот да ги чита нападите како уште една размена на оган меѓу две сили. За Кувајт и Бахреин тоа е удар во сопствениот простор. За САД е тест на регионалната воена мрежа. За Иран, пак, е порака дека одговорот нема да остане затворен во иранските граници. За остатокот од светот е предупредување дека Ормутскиот теснец повторно е најтесната точка на глобалната нервоза.
Кувајт и Бахреин зборуваат за суверенитет, не само за безбедност
Кувајтското Министерство за надворешни работи ги оцени нападите како „директна закана за животите на граѓаните“ и како грубо кршење на суверенитетот на државата. Бахреинското МНР, пак, ги нарече нападите „очигледна агресија“ и јасно кршење на суверенитетот на двете земји. Во регион во кој американските бази се дел од безбедносната архитектура ваквите формулации имаат тежина: нападот врз база не се чита само како удар врз Америка, туку и како вовлекување на земјата-домаќин во туѓа војна.
Според соопштението на U.S. Central Command, Иран истрелал седум балистички ракети кон Кувајт и Бахреин откако американските сили претходно собориле четири ирански беспилотни летала насочени кон Ормутскиот теснец. CENTCOM наведува дека шест ракети биле пресретнати, а седмата не ја погодила планираната цел.
Иранската револуционерна гарда тврди дека цел на нападите биле воздухопловната база „Али ал Салем“ во Кувајт и капацитети поврзани со Петтата американска флота во Бахреин. Американската страна, пак, ги отфрла тврдењата за оштетување на седиштето на Петтата флота. Токму во таа разлика меѓу тврдење, демант и воена реалност се создава просторот во кој конфликтот може да се прошири пред јавноста воопшто да разбере што точно се случило.
Ормутскиот теснец повторно е нервот на кризата
Новиот удар доаѓа по американски напади врз ирански крајбрежни радарски и надзорни позиции во Горук и на островот Кешм, кои Вашингтон ги претставува како одбранбена мерка за заштита на пловидбата. Иран, според меѓународните извештаи, одговорил со напади врз американски бази во Кувајт и Бахреин и со тврдења дека дејствувал против танкери во Ормутскиот теснец.
Затоа оваа ескалација не може да се чита само како воена вест. Во прашање е воден премин низ кој минуваат енергија, трговија, геополитичка моќ и страв. Во претходната анализа на Паноптикум за преговорите меѓу САД и Иран главниот јазол беше токму истиот: дали дипломатијата може да го отвори Ормутскиот теснец пред следната ракета да го затвори политичкиот простор за договор.
Во саботната ескалација тој јазол повторно се затегна. Ако секој дрон кон теснецот предизвикува американски удар, а секој американски удар иранска ракетна реакција врз земји што се домаќини на американски сили, тогаш примирјето престанува да биде мир. Станува режим на контролирана експлозија.
Американскиот штит и дилемата на земјите-домаќини
Кувајт и Бахреин се дел од безбедносната карта на Вашингтон во Заливот. Таа карта со години се гради врз логиката дека американското присуство одвраќа напад. Сегашната криза ја отвора обратната страна на истата логика: американското присуство може да стане причина земјата-домаќин да биде цел. Токму за таа пукнатина Паноптикум веќе пишуваше во анализата за иранските удари врз американските бази и илузијата на заштита.
Ова не значи дека Кувајт или Бахреин имаат едноставен избор. Во регионот во кој Иран, САД, Израел, заливските монархии и вооружените сојузници на Техеран ја влечат истата карта од различни страни безбедноста не е чиста формула. Таа е зависност, ризик, пресметка и понекогаш принудна географија.
Затоа реакциите на Кувајт и Бахреин се важни. Тие не се само дипломатско осудување. Тие се обид да се врати политичката линија меѓу воена цел и државна територија. Кога таа линија ќе се избрише, секоја база станува можен фронт, а секој цивилен аеродром, пристаниште или градски кварт станува дел од воена мапа.
Енергија, храна и цената што ја плаќаат далечните земји
Ескалацијата во Заливот веќе има поширока економска и хуманитарна сенка. Светската програма за храна на Обединетите нации предупреди дека конфликтот на Блискиот Исток може да турне уште околу 45 милиони луѓе во акутна прехранбена несигурност ако продолжат нарушувањата и ако цените на нафтата останат високи. Тоа е најсуровата лекција на Ормутскиот теснец: ракета во Заливот може да стане поскапо гориво, поскапо ѓубриво, поскап транспорт и поскапа храна илјадници километри подалеку.
На таа врска Паноптикум веќе укажа во текстот за Ормутскиот теснец како глобална артерија: војната на Блискиот Исток никогаш не останува целосно блискоисточна. Таа се прелева во сметките за струја, во цените на горивата, во транспортот, во храната и во политичката стабилност на земји што немаат никаква контрола врз одлуките на Вашингтон, Техеран или Тел Авив.
Примирје што се држи на пресметка, не на доверба
Асошиејтед прес ја опишува најновата размена на оган како тест за кревкото примирје меѓу САД и Иран, додека Reuters известува дека судирот доаѓа во услови на застој во преговорите и нови несогласувања околу условите за деескалација. Во таква атмосфера секоја страна ја продава својата верзија како одбрана: САД велат дека штитат пловидба и персонал, Иран тврди дека одговара на американски удари, а земјите од Заливот бараат да не бидат претворени во поле за туѓа пресметка.
Најопасниот дел од оваа криза е што сите актери можат да тврдат дека реагираат, а сепак сите заедно да ја произведуваат ескалацијата. Војните ретко се шират само затоа што некој однапред решил да оди до крај. Почесто се шират затоа што секој следен удар изгледа како „неопходен одговор“ на претходниот.
Персискиот Залив во моментов е токму таква сцена. Кувајт и Бахреин ги осудуваат нападите, САД го засилуваат јазикот на самоодбрана, Иран покажува дека може да ја прошири цената на конфликтот, а светските пазари повторно читаат мапа наместо календар. Прашањето веќе не е дали кризата е сериозна. Прашањето е дали политиката ќе стигне пред следната воена порака.
