Уредничка теза: Преговорите меѓу САД и Иран изгледаат како последна дипломатска врата пред нова ескалација, но зад зборот „договор“ стојат три тешки јазли: Ормутскиот теснец, иранската нуклеарна програма и недовербата создадена од војна во која и примирјето не значи тишина.
Има војни во кои дипломатијата личи на чад над урнатина: се гледа, се движи, сите зборуваат за неа, но никој не е сигурен дали зад неа има вистински оган за мир или само уште една тактичка пауза. Таква е моменталната слика околу Иран. Додека Вашингтон и Техеран разговараат за продолжување на кревкото примирје, ракетите, нападите, заканите и пазарната нервоза продолжуваат да ја држат целата сцена во напнатост.
Конечна одлука што не дојде
Американскиот претседател Доналд Трамп најави дека ќе донесе „конечна одлука“ за можен договор со Иран, но состанокот во Ситуациската соба на Белата куќа заврши без објавена одлука. Според Reuters, разговорот траел околу два часа, а од Белата куќа било соопштено дека Трамп ќе прифати само договор што ги исполнува неговите „црвени линии“, пред сè условот Иран никогаш да не дојде до нуклеарно оружје. AP исто така објави дека Трамп сè уште не решил дали ќе оди напред со договорот за продолжување на примирјето и повторно отворање на Ормутскиот теснец.
Токму оваа неодлучност е суштината на моментот. Не затоа што претседателите не смеат да размислуваат, туку затоа што Блискиот Исток ретко чека мирно додека Вашингтон ги мери своите формулации. Во регионот каде секој сигнал се чита како слабост или закана, одложената одлука не е празнина. Таа станува политички простор што може да го пополни следната ракета.
Ормутскиот теснец како глобален нерв
Една од главните точки на спорот е Ормутскиот теснец, водниот премин без кој светската енергетска економија почнува да дише потешко. Трамп бара негово итно отворање за непречена пловидба, без такси и ограничувања, додека иранската страна тврди дека прашањето треба да се уредува од Иран и Оман. Според AP, предложениот меморандум би барал Иран да ги отстрани мините од теснецот, а САД постепено да ја укинат блокадата на иранските пристаништа и да релаксираат дел од санкциите.
Ормутскиот теснец не е само географска точка меѓу Иран и Оман. Пред војната низ него поминувала околу една петтина од светската тргувана нафта, заедно со големи количини природен гас, ѓубрива и други енергетски производи. Затоа оваа војна не останува локална дури и кога ракетите паѓаат далеку од Европа. Таа влегува во цената на горивото, во транспортот, во инфлацијата, во стравот на пазарите.
Во современиот свет теснецот е повеќе од теснец. Тој е артерија. Кога ќе се стегне, болката ја чувствуваат и оние што мислат дека се далеку од војната.
Нуклеарниот јазол: ураниумот како најтешка преговарачка карта
Втората голема пречка е иранската нуклеарна програма. Вашингтон бара гаранции дека Иран нема да развие нуклеарно оружје, а Трамп повторно инсистира на уништување или отстранување на високо збогатениот ураниум. AP наведува дека според Меѓународната агенција за атомска енергија Иран има 440,9 килограми ураниум збогатен до 60%, што е технички краток чекор од ниво погодно за оружје од 90 проценти. Reuters пишува дека оваа залиха е една од најсилните карти на Техеран во преговорите.
Од своја страна Иран тврди дека неговата нуклеарна програма е мирољубива и дека моменталните разговори се насочени кон прекин на војната, а не кон деталите на нуклеарниот план. Тука се судираат две логики: американската, која сака договорот да ја затвори нуклеарната закана пред да заврши конфликтот, и иранската, која сака прво прекин на војната, па потоа разговор за најтешките прашања.
Во таа разлика лежи опасноста. Секој сака да го добие својот главен услов пред да даде нешто суштинско. Тоа е дипломатија со стиснати тупаници: ракувањето е можно, но прстите уште не се отворени.
Примирје што личи на војна со паузи
Иако се зборува за продолжување на примирјето за уште 60 дена, теренот не нуди чувство на вистинска деескалација. Reuters објави дека американскиот секретар за одбрана Пит Хегсет изјавил оти САД се подготвени повторно да започнат напади врз Иран ако не се постигне договор. Тој на безбедносниот форум „Шангри-Ла“ во Сингапур рече дека американската војска има капацитет да продолжи, додека преговарачите се обидуваат да ги премостат големите разлики. Во истата слика се внесува и нападот врз кувајтска воздухопловна база во кој биле повредени Американци и оштетени беспилотни летала MQ-9. Во текстот се наведува дека нападот се случил додека САД размислуваат за договор за продолжување на примирјето, што само ја покажува апсурдната природа на моментот: мирот се преговара, но војната не престанува да зборува.
Ова е најопасната форма на криза – не целосна војна, но ни вистински мир. Состојба во која секој напад може да биде претставен како „одговор“, секоја провокација како „одбрана“, секоја пауза како „доказ за добра волја“. Во таков простор, грешката не е исклучок, туку постојана можност.
Иран бара дела, Вашингтон бара гаранции
Иранските претставници испраќаат порака дека не веруваат во зборови и гаранции, туку во конкретни дејства. AP пренесе изјава на Мохамад Багер Галибаф дека Иран „не добива отстапки преку разговори, туку преку ракети“, што ја покажува длабочината на недовербата по повеќемесечен конфликт и претходни напади додека се воделе преговори. Од друга страна, американската администрација повторува дека не може да има договор без затворање на нуклеарниот ризик и без отворање на Ормускиот Теснец.
Тука не се судираат само интереси, туку и приказни за тоа кој е измамен, кој е нападнат, кој има право да бара гаранции и кој треба прв да попушти. Војните ретко завршуваат кога страните ќе сфатат дека другиот е во право. Почесто завршуваат кога цената на продолжувањето станува поголема од цената на компромисот. Но прашањето е дали САД, Иран, Израел и регионалните актери навистина стигнале до таа точка.
Пазарите го читаат стравот побрзо од дипломатите
Во вакви кризи финансиските пазари понекогаш реагираат побрзо од политичарите. Reuters објави дека веста за можен договор ги намалила цените на нафтата и ги подигнала акциите, но истовремено предупреди дека Трамп е под притисок да го отвори Ормутскиот теснец и да ги намали цените на бензинот пред изборите за Конгресот во ноември. Се зборува и за „дисконт на неизвесност“, односно страв на инвеститорите дека очекувањата може повторно да бидат урнати од нова промена во насоката на Трамп.
Тоа е грубата страна на геополитиката: човечката трагедија и финансиската математика често се движат паралелно. Едни бројат загинати, други барели, трети гласови, четврти ракети. Но сите се врзани со истата неизвесност. Ако договорот пропадне, цената нема да ја платат само владите. Ќе ја платат и граѓаните што никогаш не слушнале за деталите на меморандумот, но ќе ја почувствуваат во горивото, храната и стравот од поширока војна.
Договорот како прекин на огнот, не како мир
Дури и ако Трамп даде зелено светло, предложениот договор нема да биде вистински мир. Тој би бил привремено продолжување на примирјето, обид да се купат 60 дена за подлабоки разговори. Во тие 60 дена треба да се решаваат прашања што со години беа нерешливи: ураниумот, санкциите, Ормутскиот теснец, иранските замрзнати средства, американското воено присуство, улогата на Израел и судирот со Хезболах во Либан.
Затоа зборот „мир“ треба да се користи внимателно. Мирот не е само момент кога ракетите молчат. Мирот е структура што го прави следниот напад помалку веројатен. Засега, тоа не се гледа. Се гледа само обид војната да се стави во привремена рамка, доволно долга за политичарите да кажат дека работат на решение, но недоволно цврста за луѓето да поверуваат дека опасноста поминала.
И токму затоа оваа криза е толку важна. Таа покажува колку тенка станала линијата меѓу преговори и војна, меѓу економија и безбедност, меѓу локален конфликт и глобален потрес. Блискиот Исток повторно ја потсетува планетата дека географијата не исчезнала во ерата на дигиталната економија. Еден теснец, еден склад ураниум, една нејасна реченица од Белата куќа – и светот повторно гледа колку е кршлив редот што го нарекува стабилност.
На крајот сè уште нема договор. Има нацрт, притисок, закани, услови, недоверба и очекување на одлука од човек што сака да се претстави како единствен судија на моментот. Но војната не се води само во кабинетите. Таа живее во пристаништата, во базите, во градовите, во цените и во нервите на целиот регион. Ако ова примирје не добие вистинска политичка содржина, ќе остане само пауза меѓу две ескалации.
