Колку пари му се потребни на едно четиричлено семејство во Македонија за да помине еден месец? Во јавноста деновиве кружат две бројки – 58.475 и 68.675 денари – а разликата од 10.200 денари лесно создава впечаток дека некој ја потценува или преценува реалната цена на животот.
По реакциите што ги предизвика пресметката на Министерството за економија и труд, премиерот Христијан Мицкоски внесе и терминолошка корекција во дебатата: според него, не станува збор за „владина потрошувачка кошница“, туку за просечна потрошувачка кошница, која треба да се разликува од минималната кошница што ја пресметува Сојузот на синдикатите на Македонија. Мицкоски изјави дека двете пресметки имаат различна основа и дека новиот модел треба да биде разгледан во рамките на Економско-социјалниот совет.
Исто семејство, различно прашање
Најважната разлика е токму во тоа што двете кошници не се обидуваат на идентичен начин да одговорат на исто прашање.
Министерството за економија и труд за август годинава пресметало просечна потрошувачка од 58.475 денари за четиричлено домаќинство. Според објаснувањето на министерот Бесар Дурмиши, методологијата се потпира на реално остварената потрошувачка на домаќинствата, статистички податоци, цени во осум градови, информации од 23 пазари и најпродавани производи во повеќе трговски синџири.
Синдикалната минимална кошница, пак, тргнува од процена на трошоците што се потребни за покривање на основните месечни потреби на едно четиричлено семејство. За август таа изнесувала 68.675 денари. Разликата во однос на пресметката на Министерството е точно 10.200 денари.
Во септември синдикалната кошница дополнително пораснала на 69.432 денари. Според официјалните податоци на ССМ, тоа е за 757 денари повеќе отколку во август, за 4.355 денари повеќе отколку во септември 2025 година и за 8.126 денари повеќе отколку две години претходно.
Panoptikum веќе ја анализираше оваа разлика во текстот „Две потрошувачки кошници, две слики за животот“. Новата политичка и методолошка расправа само го потврдува она што тогаш беше суштината: бројките не може правилно да се читаат ако не се знае што точно мерат.
Храната најдобро го покажува методолошкиот јаз
Кај храната и пијалаците разликата е особено видлива. Во пресметката на Министерството за август за оваа категорија се предвидени 21.132 денари, додека кај ССМ износот е 25.032 денари. Само во една основна ставка се појавува разлика од 3.900 денари.
Синдикалната кошница вклучува и расходи за образование, облека и обувки, домување и енергија, транспорт, комуникации, хигиена, здравје и други потреби. За семејствата што живеат под кирија сликата е уште потешка – ССМ за септември проценува месечен минимум од 84.807 денари за домаќинство што изнајмува стан од 60 квадратни метри.
Токму домувањето е една од точките на кои методологиите силно се разидуваат. Министерството при пресметката се повикува и на структурата на домувањето утврдена преку официјалната статистика, додека синдикалниот модел посебно го прикажува дополнителниот товар за семејствата што плаќаат кирија.
Државниот завод за статистика располага со податоци за употребените средства на домаќинствата според намената на потрошувачката и типот на домаќинство, што овозможува статистички да се следи реалната структура на трошењето. Но просечното однесување на домаќинствата и проценката за минимално потребен животен стандард не се иста статистичка категорија.
Просечна потрошувачка не значи минимална потреба
Тука е суштината на спорот. Ако едно домаќинство троши помалку затоа што нема доволно приходи, таа пониска потрошувачка може да стане дел од статистичкиот просек. Од тоа, сепак, не следува дека со истиот износ се задоволени сите потреби што некоја друга методологија ги смета за минимален пристоен месечен стандард.
Од друга страна, ниту синдикалната кошница треба да се чита како статистички опис на тоа колку секое семејство навистина троши. Таа е нормативна пресметка на минимални потреби според сопствена структура и методологија.
Затоа споредбата е корисна само ако покрај конечните 58.475 и 68.675 денари се гледаат и нивните составни категории. Без тоа јавната расправа лесно се сведува на натпревар која бројка е „вистинската“, иако двете бројки мерат различни аспекти на животниот стандард.
Зошто оваа расправа е поважна од статистиката
Прашањето нема да остане затворено во табелите. Новата методологија треба да биде презентирана на Економско-социјалниот совет на 19. октомври, каде што ќе седнат претставници на Владата, работниците и работодавачите. Во истиот простор веќе се отвора и прашањето за минималната плата.
Претседателот на ССМ, Слободан Трендафилов, реагираше дека наместо статистичко намалување на вредноста на кошницата, фокусот треба да биде врз повисоките плати. Министерството, пак, инсистира дека неговата пресметка не е конкуренција на синдикалната, туку обид да се прикаже реално остварената просечна потрошувачка.
Овој спор доаѓа во период кога официјалната инфлација се смирува, но притисокот врз секојдневните расходи не исчезнува. Како што покажува и анализата на Panoptikum за септемвриската инфлација од 2,7 проценти, храната повторно поскапела на месечно ниво иако вкупниот индекс на трошоците на животот не забележал месечен раст. Истовремено, односот меѓу платите и реалните трошоци останува еден од најчувствителните показатели за животниот стандард.
Затоа прашањето не е која кошница ќе победи во јавната дебата. Поважно е граѓаните да знаат што претставува секоја од нив, што е вклучено во пресметката и за каква економска политика ќе се користат добиените бројки. Разликата од 10.200 денари е преголема за да остане само статистичка забелешка – таа бара јасна методологија и уште појасно објаснување што всушност значи „доволно за еден месец“.
