Во Македонија започнува првиот национален генетски мониторинг на кафеавата мечка, со кој за првпат бројноста на овој строго заштитен вид ќе се утврдува систематски преку генетски примероци. Активноста ја спроведуваат Македонското еколошко друштво (МЕД) и Министерството за животна средина и просторно планирање, а теренското истражување ќе ги опфати западните делови на земјата – од Скопска Црна Гора и Шар Планина до Пелистер, Ниџе и Кожуф.
Целта е до крајот на 2026. година да бидат собрани околу 900 генетски примероци. Тоа, секако, не значи дека истражувачите очекуваат да најдат 900 различни мечки. Токму спротивното – генетската анализа треба да покаже колку од собраните траги им припаѓаат на исти единки, каде се движат тие животни и колку е разновидна популацијата.
Од проценка до генетски „отпечаток“
Методот е неинвазивен. Наместо животните да се фаќаат или физички да се обележуваат, се собира биолошки материјал што тие го оставаат во природата, пред сè измет. Од него лабораториски се издвојува генетски материјал и се утврдува генотипот на единката – практично биолошки потпис според кој истата мечка може повторно да биде препознаена доколку подоцна биде пронајден нов примерок.
Таа разлика е суштинска за Македонија. Според Националната црвена листа за кафеавата мечка, досегашните процени се движеле приближно меѓу 333 и 381 единка, но биле засновани главно врз податоци од ловиштата и теренски набљудувања, а не врз систематски национален мониторинг. Во процената од 2020 година експлицитно беше посочена потребата од воспоставување редовен систем што ќе овозможи попрецизно следење на популацијата.
Токму затоа резултатите од сегашното истражување ќе бидат поважни од една конечна бројка. Тие треба да покажат како мечките се распространети, дали различните делови од популацијата генетски комуницираат меѓу себе и колкава разновидност постои во неа. Кај големите диви животни ваквите информации се директно поврзани со прашањето дали нивните живеалишта остануваат функционално поврзани или патишта, населби и друга инфраструктура постепено ги раздвојуваат.
900 примероци и мрежа луѓе на терен
Голем дел од успехот ќе зависи од тоа колку примероци ќе бидат пронајдени и правилно собрани. Затоа во мониторингот не се вклучени само истражувачи. Предвидено е учество на шумари, ренџери од заштитените подрачја, ловочувари, ловци, планинари, велосипедисти, собирачи на шумски плодови и лековити растенија, како и други луѓе кои редовно се движат низ подрачјата во кои живее мечката. За дел од нив МЕД спроведува обуки за правилно собирање и евидентирање на материјалот.
Ваквиот пристап веќе се користи во други земји и овозможува голема територија да се следи без постојано присуство на научни екипи. Колку повеќе квалитетни примероци се соберат, толку е поголема можноста статистички да се процени реалниот број единки и да се разбере нивното движење.
Македонските мечки се дел од многу поголема популација
Истражувањето во Македонија не е изолиран национален проект. Тоа е дел од петгодишниот LIFE DinPin Bear, започнат во јануари 2026 година, кој ги поврзува институциите и организациите од девет земји долж Динарско-пиндскиот простор. Во проектот учествуваат и МЕД и Министерството за животна средина и просторно планирање.
Динарско-пиндската популација се проценува на околу 4.000 мечки и се простира преку голем број државни граници. Таа е една од најголемите европски популации на кафеава мечка и популацијата распространета во најголем број земји во Европа. Тоа ја прави националната заштита неопходна, но недоволна сама по себе: мечката не ги следи административните граници, а нејзиното долгорочно опстојување зависи од зачувувањето на коридорите меѓу живеалиштата.
На ниво на целиот проект е предвидено собирање на 4.250 генетски примероци и воспоставување стандардизирани програми за мониторинг. Меѓу целите се и намалување на фрагментацијата на живеалиштата, подобро управување со конфликтите меѓу луѓето и мечките и усогласување на националните системи за заштита. Повеќе за проектните цели објави и Министерството за животна средина и просторно планирање.
Бројката е почеток, не крај на приказната
Кафеавата мечка во Македонија е оценета како ранлив вид на национално ниво и е строго заштитена. Меѓу заканите за неа се криволовот, фрагментацијата и деградацијата на живеалиштата, инфраструктурата и конфликтите со луѓето. Затоа вистинската вредност на генетското пребројување нема да биде само одговорот на привлечната дилема „колку мечки има?“.
Поважното прашање е што ќе направиме откако ќе знаеме. Ако до крајот на годината Македонија добие прва научно заснована национална слика за бројноста, распространетоста и генетската структура на кафеавата мечка, институциите ќе имаат многу посолидна основа за заштита на видот, планирање на инфраструктурата и справување со конфликтите во местата каде човекот и мечката го делат истиот простор.
