Здравјето не смее да чека: Светскиот ден на здравјето донесе порака за наука, а за Македонија – аларм за превенцијата
Секој 7. април светот го одбележува Светскиот ден на здравјето под покровителство на Светската здравствена организација. Овој ден е врзан со самото создавање на СЗО во 1948. година, а како годишно одбележување постои од 1950. Во 2026. пораката е јасна и силна – „Together for health. Stand with science.“ Во превод, да застанеме заедно зад здравјето и зад науката. Тука е суштината: здравствениот систем не смее да се потпира на импровизација, туку на докази, организација и навремена превенција.
Кога превенцијата доцни, болеста добива предност
За Македонија овој датум годинава не е само симболичен. Последните официјални ревизорски наоди покажаа дека опфатот на скринингот за рак на дојка се движи од 0,8% до 5,4%, а кај скринингот за рак на грло на матка од 10,3% до 15,5% од целната популација – значително под европски препорачаните нивоа за организиран популациски скрининг. Тоа не е бројка на хартија. Тоа е предупредување дека системот и натаму доцни таму каде што мора да биде најбрз – кај раното откривање.
Ревизијата покажува и уште понепријатна слика. Резултатите од мамографските скрининзи во просек се издаваат по околу 25 дена, а кај значителен број жени и по повеќе од 60 дена. Кај цервикалниот скрининг, дел од ПАП примероците и извештаите се обработуваат со доцнење што директно удира врз навремената дијагностика. Кога системот доцни со резултат, болеста не мирува. И токму затоа не звучи случајно податокот дека кај над 80% од пациентките со рак лекувањето започнува во подоцнежни стадиуми.
Науката не е украс, туку услов
Оваа година СЗО не случајно ја става науката во центарот на пораката. Кај ракот на грлото на матката, ХПВ вакцинацијата и редовниот ПАП тест не се две одвоени теми, туку две линии на иста заштита. СЗО јасно наведува дека цервикалниот карцином во голема мера може да се спречи преку ХПВ вакцинација и редовен скрининг, а Европската комисија дополнува дека вакцинацијата не е замена за рутински скрининг, туку нешто што мора да оди паралелно со него.
Одбележување има смисла само ако води кон акција
Затоа, ако Светскиот ден на здравјето сакаме да го одбележиме сериозно, тогаш тоа не е со пригодни пораки, туку со конкретен пресврт кон превенција. Жените на возраст од 40 до 69 години, без симптоми и без мамографија во последните две години, можат да се пријават за скрининг мамографија. На официјалната страница за скрининг на грло на матка има и објаснување за електронска регистрација за ПАП тест, а таму е наведено и дека програмата е насочена кон жени на возраст од 21 до 59 години.
Ова е ден што треба да нè оттурне од одложување и да нè оттурне кон преглед, навремена детекција и систем што нема да чека болеста прва да се јави.
Во јавните изјави на 7. април веќе беа најавени и промени во методологијата на спроведувањето на скрининг програмите, со барање покрај самиот скрининг да има и појасно следење на она што се случува по добиените резултати. Сега останува најважното – ова да не остане уште една добра најава, туку да стане мерлив пресврт во пракса.
