Од 313 систематизирани инспекторски места во 2024. година биле пополнети само 148. Во одделението задолжено за безбедноста на производите работеле само 5-мина од предвидени 14-мина, „Е-инспектор“ не бил целосно функционален, а лабораториските проверки на дел од производите се потпирале врз меѓународно проектно финансирање.
Државниот пазарен инспекторат, институцијата што треба да биде една од главните брани меѓу потрошувачот и небезбедниот или нерегуларен производ на пазарот, во 2024. година работел со сериозен недостиг од луѓе, незавршена дигитализација и повеќе слабости во финансиското и материјалното работење. Конечната ревизија на Државниот завод за ревизија покажува дека ДПИ во 2024. година реализирал 28.263 инспекциски надзори, но располагајќи со само 148-ца инспектори од систематизирани 313 работни места, односно со околу 47% од предвидениот инспекторски кадар. Од вкупниот број надзори, 21.108 биле редовни, 5.106 вонредни, а 2.049 контролни.
ДЗР оценува дека недостигот од инспектори и тенденцијата на намалување на нивниот број ја ограничуваат можноста Инспекторатот целосно да ги спроведува планираните контроли и широкиот круг законски надлежности што му се доверени. Пет одделенија, дополнително, немале раководители.
Само петмина ја покривале безбедноста на производите
Особено загрижувачки е наодот за Одделението за инспекциски надзор за безбедност на производи. Од 14 систематизирани работни места, на крајот од 2024. година биле пополнети само 5. Тоа е одделението кое треба да учествува во контролата на производите што се продаваат на домашниот пазар и да реагира кога постои сомневање дека стоката може да биде небезбедна за потрошувачите.
Во периодот од 2022. до 2025. година биле земани примероци и вршени лабораториски анализи во акредитирани лаборатории во странство. Врз основа на таквите испитувања, од пазарот биле повлечени 40 производи.
Ревизорите посочуваат на уште еден проблем: значителен дел од овие активности не се потпирал на стабилно домашно буџетско финансирање.
Трошоците за анализите биле обезбедувани преку меѓународни проекти – меѓу нив GIZ/EU4Business во периодот 2022–2025 и Regio Trade, кој трае од 2025. до 2028. година. Со поддршка на ЦЕФТА било воспоставено и електронско поврзување за размена на информации за небезбедни производи.
Ревизијата предупредува дека по завршувањето на проектното финансирање останува неизвесно дали ваквите лабораториски проверки ќе можат континуирано да продолжат, бидејќи буџетските средства на ДПИ за испитувања во странски лаборатории се ограничени.
„Е-инспектор“ сè уште не функционирал целосно
Недостигот од кадар е само еден дел од проблемот. ДЗР утврдил дека во 2024. година не биле воспоставени целосните регистри и информациски систем за управување со инспекцискиот надзор, додека апликацијата „Е-инспектор“ не била целосно ставена во употреба. Тоа значи дека ДПИ немал единствена и комплетна електронска база со вградена методологија за проценка на ризик.
Во современ инспекциски систем ваквата база не е само административен комфор. Таа треба да покаже каде ризикот е најголем, кои компании или производи бараат почести проверки, кои неправилности се повторуваат и каде ограничениот инспекторски кадар треба првенствено да биде насочен. Без неа, предупредуваат ревизорите, се отежнуваат планирањето врз основа на ризик, следењето на спроведените надзори и управувањето со инспекциската работа. Утврдена била и нецелосна документација од контролите, како и недоволно ажурирање на листите за проверка при законски измени.
19-мина службеници биле распоредени на инспекторски позиции без претходно обезбедени средства
Ревизијата открива проблеми и при кадровското распоредување. Од јануари до октомври 2024. година биле донесени 19 решенија за распоредување административни службеници на инспекторски работни места, иако за тоа претходно не биле обезбедени средства во буџетот и распоредувањата не биле предвидени со Годишниот план за вработување. Во декември истата година 17 од тие решенија биле поништени, а лицата биле вратени на претходните работни места.
Одземена стока без соодветен простор за чување
ДПИ немал ниту соодветни објекти во кои привремено би се чувале предметите одземени при инспекциски надзор додека не бидат предадени на Агенцијата за управување со одземен имот. Според ДЗР, тоа создава ризик од несоодветно чување и постапување, евентуални загуби и финансиски последици за институцијата.
Медиумската обработка на конечниот извештај посочува дека во одредени случаи одземени предмети се чувале дури и во канцеларии или службени возила. Од 60 активни регистрирани возила, 21 биле паркирани на необезбедени јавни површини, а кај четири неисправни возила бил утврден проблематичен статус – три биле во депо, а едно било запуштено и уништено во отпад.
Нецелосен попис и милионски износи без соодветна материјална евиденција
Ревизорите констатирале и дека пописот на средствата и обврските не бил целосно спроведен. Не биле целосно опфатени градежните објекти и нематеријалните средства, а за утврдените кусоци и вишоци не биле дадени конкретни предлози за натамошно постапување.
Во материјалната евиденција, според ДЗР, не биле заведени набавени канцелариски материјали во вредност од 1,107 милиони денари, обрасци за инспекциски надзор од 791 илјада денари и автомобилски гуми од 249 илјади денари. Тоа се вкупно повеќе од два милиона денари материјали за кои ревизијата констатирала проблем во начинот на евидентирање.
Неповолно ревизорско мислење
Поради значењето на утврдените неправилности и неусогласености, Државниот завод за ревизија дал неповолно мислење за реалноста и објективноста на финансиските извештаи на ДПИ за 2024. година, додека за усогласеноста со законската регулатива, упатствата и политиките било дадено мислење со резерва.
Ревизорите препорачуваат зајакнување на човечките ресурси, воспоставување електронски регистри и функционален информациски систем, подобрување на финансиската и материјалната евиденција, обезбедување соодветни услови за одземените предмети и – особено важно – трајно обезбедување средства за контролата на безбедноста на производите.
Прашањето не е само колку контроли се направени
Податоците покажуваат дека ДПИ и со ограничени ресурси извршил повеќе од 28.000 надзори во една година. Но ревизијата отвора посуштинско прашање: дали институцијата има доволно луѓе, технологија, финансии и инфраструктура за контролите да бидат навремени, насочени кон најголемите ризици и одржливи на долг рок?
Кога само 5 лица работат во секторот задолжен за безбедноста на производите, кога помалку од половина од систематизираните инспекторски места се пополнети, кога дигиталниот систем не е целосно функционален и кога лабораториските проверки зависат од надворешни проекти, проблемот повеќе не е само административен. Тој директно се допира до заштитата на потрошувачите и способноста на државата навреме да открива и отстранува небезбедни производи од пазарот.
