Понекогаш една честитка открива повеќе од свечената пригода за која е напишана. Честитката на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова по повод 23 Мај – Националниот ден на Власите не е само протоколарен поздрав до една заедница, туку потсетување дека во Македонија мултикултурноста не е украс во говорите, туку историска состојба, уставна обврска и секојдневна проверка на зрелоста на државата.

Во пораката до припадниците на влашката заедница претседателката го истакна влашкиот јазик како носител на меморија, идентитет и достоинство. Тоа е важна реченица, бидејќи малите јазици најчесто не исчезнуваат со забрана, туку со тишина – кога ќе престанат да се зборуваат дома, да се учат во училиште, да се слушаат во медиумите и да се пренесуваат како живо наследство.

Власите во македонската државотворна меморија

Националниот ден на Власите, 23 Мај, се врзува со историскиот чин од 1905. година, кога со султанско ираде во Отоманската Империја бил признаен посебниот статус на влашкиот народ, со можност за образование и богослужба на влашки јазик. Во 1991 година овој датум бил прогласен за Национален ден на Власите, како симбол на една долга борба за видливост, јазик и културна самосвест.

Во македонскиот контекст влашката приказна не е само етнографска белешка. Таа е дел од политичката и културната историја на земјата. Во средбата со претставници на влашката заедница беше нагласен придонесот на Власите во различни историски периоди – од Илинденското востание и Крушевската Република, до антифашистичката борба и современата култура, образование, наука и економија.

23 Мај има поширока смисла. Не станува збор само за празник на една заедница, туку за потсетување дека македонската државност не е создадена од една боја, еден глас и една меморија. Таа е сложена ткаенина од јазици, локални припадности, историски жртви, културни навики и заедничко чувство дека оваа земја има смисла само ако во неа има место за сите што ја градат.

Уставното признание како обврска, не како декор

Сиљановска-Давкова во честитката оцени дека Македонија има причина да биде горда што Власите се уставно призната заедница, рамноправна со другите во уживањето на индивидуалните и колективните права. Таа формулација не треба да се чита само како политичка пофалба. Во уставната преамбула, влашкиот народ е именуван меѓу заедниците што ја преземаат одговорноста за сегашноста и иднината на татковината. Тоа е јазик на правен текст, но зад него стои човечка потреба: никој да не биде само статистика, туку препознаен дел од заедничкиот дом.

Сепак, признанието не смее да остане свечена реченица. На средбата со претседателката, претставниците на влашката заедница укажаа на предизвиците околу зачувувањето на влашкиот јазик и културното наследство, особено во услови кога јазиците на малите народи се соочуваат со постепено исчезнување. Беше истакната потребата од унапредување на наставата на влашки јазик, поголем интерес кај младите и посилна дигитална и медиумска присутност.

Јазикот како последна линија на идентитетот

Кога еден јазик слабее, прво исчезнуваат малите нешта: домашните зборови, семејните прекари, молитвите, песните, начинот на кој бабите раскажувале за светот. Потоа исчезнува и самодовербата дека тој јазик вреди да се пренесе понатаму. Затоа прашањето за влашкиот јазик не е само образовна или културна тема, туку прашање на достоинство.

Не случајнож на средбата беше спомената и Препораката 1333 на Советот на Европа, која се однесува на заштитата и унапредувањето на ароманската, односно влашката култура и јазик. Таа европска рамка е важна, но вистинската проверка не е во документите, туку во тоа дали едно дете ќе има прилика да го чуе, научи и употреби јазикот на своите предци без чувство дека зборува нешто маргинално.

Во тој контекст, иницијативата за формирање Национална установа „Центар за култура на влашката заедница“ може да биде повеќе од институционален проект. Ако биде осмислена живо, со програми, архиви, образование, дигитална продукција и простор за младите, таа може да стане место каде меморијата не се чува под стакло, туку продолжува да зборува.

Празник што ја проверува зрелоста на државата

23 Мај треба да се чита како празник, но и како тест. Лесно е да се честита различноста; потешко е да се создадат услови таа да опстане. Лесно е да се каже дека Власите оставиле трага во македонската историја; поважно е да се обезбеди таа трага да не стане само архивски податок, туку жива културна линија во сегашноста.

Македонија има ретка историска шанса: да покаже дека уставното признавање на заедниците не е само правна формула, туку уредничка реченица на самата држава – реченица во која секој збор мора да биде внимателно зачуван. Власите се токму еден од тие зборови. Стар, балкански, достоинствен и сè уште жив.