Во Македонија во 2025. година биле регистрирани 141.891 лица со дијабетес, а здравствените експерти предупредуваат дека значителен број луѓе можеби живеат со болеста без поставена дијагноза. Денеска, на Светскиот ден на дијабетесот вниманието е насочено токму кон раното откривање – тема што станува сè поважна и за домашниот здравствен систем. Официјалниот број произлегува од Националниот регистар за дијабетес за 2025. година на Институтот за јавно здравје.
Зад статистиката стои проблем што често останува невидлив: дијабетесот тип 2 може долго време да напредува со малку или без јасни симптоми. Според проценките изнесени од домашни ендокринолози во пресрет на Светскиот ден на дијабетесот, околу 40.000 луѓе во земјава би можеле да имаат дијабетес без да знаат. Таа бројка е проценка, а не дел од регистарот, но токму тоа ја покажува разликата меѓу регистрираната болест и нејзината можна реална распространетост.
Глобалната порака за 2026. година: дејствување пред компликациите
Годинашната тема на Светскиот ден на дијабетесот е „Early action on diabetes“ – рано дејствување против дијабетесот. Светската здравствена организација предупредува дека повеќе од 40% од луѓето со дијабетес во светот не се дијагностицирани. Меѓународната федерација за дијабетес проценува дека со болеста живеат околу 589 милиони возрасни, а повеќе од четири од десет не знаат дека ја имаат.
Причината поради која раната дијагноза е толку важна не е само бројот на заболени. Долготрајно покаченото ниво на гликоза може постепено да ги оштетува крвните садови и да го зголеми ризикот за заболувања на срцето, бубрезите, очите и нервниот систем. Кај дијабетесот тип 2 процесот може да биде особено тивок, па првото сериозно предупредување понекогаш доаѓа дури кога веќе постојат компликации.
Што навистина значи бројката од 350 деца
Во дел од домашните медиуми деновиве се појави информацијата дека „350 деца во Македонија имаат дијабетес“. Податоците презентирани во јавноста сепак бараат попрецизно читање. Според информациите од здравствените власти, 800 лица до 25-годишна возраст се опфатени со сензори за континуирано следење на гликозата, а 350 од нив се деца. Тоа не е исто што и официјален податок дека вкупно само 350 деца во Македонија живеат со дијабетес.
Истовремено, во јавните изјави беше посочено дека околу 4.000 регистрирани лица имаат дијабетес тип 1. Кај овој тип организмот не создава доволно инсулин и пациентите зависат од инсулинска терапија. Континуираното следење на гликозата затоа не е технолошки луксуз, туку алатка што овозможува многу попрецизна секојдневна контрола на болеста.
Токму денеска Светската здравствена организација ги објави и своите први насоки посветени на дијагнозата и третманот на дијабетес тип 1 кај возрасните. Според СЗО, во 2025. година во светот со тип 1 живееле околу 9,5 милиони луѓе, што е уште едно потсетување дека оваа форма на болеста не е ограничена само на детската возраст.
Движењето помага, но не постои еден „магичен“ термин за вежбање
Физичката активност е еден од темелите на превенцијата и контролата на дијабетес тип 2, но околу неа често се создаваат премногу едноставни правила. Анализи цитирани деновиве во медиумите покажуваат дека времето на тренингот може да има влијание врз гликозата, но не постои еден термин што е најдобар за секој човек. Ефектот зависи од видот на активноста, интензитетот, оброците, терапијата и индивидуалната реакција на организмот.
И привремено покачување на шеќерот при одредени поинтензивни тренинзи не значи дека вежбањето е штетно. Организмот при напор активира хормони што можат краткорочно да ослободат дополнителна гликоза во крвта. Поради тоа кај луѓе кои веќе имаат дијабетес, особено оние што користат инсулин или лекови кои можат да предизвикаат хипогликемија, режимот на физичка активност треба да се усогласува со терапијата и советите на медицинскиот тим.
Овошјето не е забранета храна за луѓето со дијабетес
Слични митови постојат и околу исхраната. Прашањето дали овошјето „смее“ да се јаде навечер или дали одредени плодови мора целосно да се исфрлат често го поедноставува проблемот. За луѓето со дијабетес поголемо значење имаат вкупната количина јаглехидрати, големината на порцијата, составот на оброкот и индивидуалната реакција на гликозата отколку самиот час во кој е изедено јаболкото или бананата.
Нема универзално најдобро време за јадење овошје, а бананите, грозјето или мангото не се автоматски „забранети“. Целото овошје носи и влакна, витамини и други хранливи материи, додека комбинацијата со извор на протеини, масти или дополнителни влакна може да влијае врз брзината со која јаглехидратите се апсорбираат. За човек кој веќе има дијабетес личното следење на гликемијата е покорисно од општите интернет-правила за „дозволена“ и „забранета“ храна.
Раното откривање почнува со препознавање на сигналите
Зголемена жед, почесто мокрење, необјаснив замор и заматен вид се меѓу симптомите што СЗО ги издвојува како можни предупредувачки знаци. Кај дијабетес тип 1 тие можат да се развијат релативно брзо, додека тип 2 често напредува постепено и без впечатливи симптоми. Затоа проверката на гликозата и проценката на ризикот имаат значење и пред човек да почувствува дека „нешто не е во ред“.
Светскиот ден на дијабетесот не треба да остане само датум за потсетување на статистиката. Податокот за 141.891 регистрирани лица во Македонија покажува колкав дел од секојдневието веќе зафаќа оваа хронична болест. Поважното прашање е колку луѓе сè уште не се дијагностицирани – и дали здравствениот систем, семејствата и самите граѓани ќе реагираат пред првиот сигнал да стане компликација.
