Обвинувањето за шпионажа во кабинет на претседател на држава е премногу сериозна работа за да се троши како дневнополитички чад. Токму затоа изјавата на Гордана Сиљановска-Давкова дека „нема логичен основ“ за такво нешто мора да се чита во две рамки: како политичко смирување на јавноста, но и како потсетување дека институциите не смеат да остават вакви сомнежи во полутемнина.

Претседателката изјави дека безбедноста е „на највисоко ниво“ и дека нема основ граѓаните да се грижат. Според нејзиното објаснување, дописите што ги добива од НАТО, Агенцијата за национална безбедност, Агенцијата за разузнавање и Генералштабот се во печатена форма и, како што рече, никој освен неа не ги видел.

Каде е суштината на случајот

Според објавите што се повикуваат на Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција, се води предистрага за сомнежи поврзани со можно недозволено извлекување или пристап до податоци во претседателскиот кабинет. Според информациите од Обвинителството, постојат основи на сомнение за вклученост на едно лице, кое во оваа фаза се води како пријавено.

Од друга страна, МВР соопшти дека анализата на електронските докази е во завршна фаза и дека по нејзиното комплетирање материјалот ќе биде доставен до ОЈО ГОКК. Станува збор за поголема количина електронски доказен материјал за кој бил потребен подолг период на анализа.

Тоа е моментот во кој јавноста има право на јасност, но не и на пресуда однапред. Предистрагата не е вина. Сомнежот не е доказ. Но ни одложената институционална комуникација не е добра за безбедносна тема од ваков ранг.

Претседателката смирува, институциите допрва треба да расчистат

Сиљановска-Давкова настапи со порака дека нема логика во тезата за шпионажа, особено затоа што, како што вели, чувствителните дописи што пристигнуваат кај неа не циркулираат електронски низ поширок круг луѓе. Таа додаде дека не сака да ја коментира квалификацијата „шпионска афера“, нагласувајќи дека станува збор за сериозна правна и безбедносна материја.

Но политичката смиреност не ја заменува институционалната завршница. Ако нема основ за шпионажа, тоа треба да биде утврдено со чиста процедура и јасен епилог. Ако имало недозволен пристап, извлекување податоци или пропуст во безбедносниот систем, тоа не смее да се затвори со партиски речник. Во вакви случаи најлошото решение е сè да остане во магла, зашто маглата е најдобриот сојузник и на шпекулацијата и на политичката злоупотреба.

Зошто „шпионажа“ е збор што не смее лесно да се употребува

Во јавниот говор има зборови што не се обични политички квалификации. „Шпионажа“ е еден од нив. Тој подразбира можен удар врз државна безбедност, институционална доверба и доверливи информации. Затоа не може да се користи како медиумски зачин, партиска алатка или спектакл за дневна потрошувачка.

Ако зборот се употреби без докази, тој го труе системот. Ако доказите се задржуваат или комуникацијата меѓу институциите е нејасна, тој исто така го труе системот. Во двата случаи страда довербата. А довербата, за разлика од документите, не се враќа со едно соопштение.

Panoptikum тука би ја поставил суштинската реченица: безбедносна афера не се решава со уверување дека „сè е под контрола“, туку со докази, процедура и одговорност.

Политичката димензија

Случајот веќе влезе во политичка употреба. Дел од медиумските извештаи ја нагласуваат наводната бавност или недоставување материјали до Обвинителството, додека други ја пренесуваат линијата дека аферата е пренадувана и без реална основа. Обвинителството чекало податоци од МВР поврзани со вештачење и видеонадзор, додека од МВР, според други извештаи, тврдат дека анализата е во завршна фаза.

Така се создава класична македонска институционална сцена: сите велат дека постапуваат, но јавноста сè уште не гледа крај. А кога нема крај, секој си пишува свое сценарио. Едни гледаат шпионска мрежа, други политичка конструкција, трети административен пропуст. Вистината, пак, мора да биде поупорна од сите три верзии.

Што треба да се знае сега

Во овој момент е најчесно да се каже следново: постои предистрага, МВР анализира електронски материјали, Обвинителството очекува докази, а претседателката јавно тврди дека нема логичен основ за шпионажа и дека безбедноста е на највисоко ниво. Сè друго – имиња, мотиви, канали, штета, евентуална одговорност – мора да произлезе од институционално потврдени факти, не од партиски инстинкт.

Ако случајот е празен, институциите треба брзо да го затворат и да објаснат зошто јавноста беше внесена во таква тема. Ако не е празен, тогаш треба да се утврди кој, како и со каков пристап можел да ја наруши доверливоста во претседателскиот кабинет. Во двете варијанти, молкот и недореченоста не се решение.

Поуката е поголема од аферата

Овој случај покажува колку е кревка довербата во институциите кога безбедносните теми се отвораат без јасен ритам на одговорност. Во демократска држава, претседателски кабинет, МВР, Обвинителство и безбедносни служби не смеат да изгледаат како одвоени острови што си испраќаат сигнали преку медиуми. Тие мора да функционираат како систем.

Затоа прашањето не е само дали имало шпионажа. Прашањето е дали институциите можат доволно брзо, доволно прецизно и доволно транспарентно да покажат што се случило. Во безбедносни афери, половичниот одговор е речиси секогаш нов проблем.

Ако претседателката е во право дека нема логичен основ за шпионажа, најдобрата потврда нема да биде нејзината изјава, туку чисто расчистена постапка. А ако постои било каков пропуст, најлошо ќе биде тој да се загуби во политичка врева. Државната безбедност не е простор за драматургија. Таа бара ладна глава, точни факти и институции што не оставаат сомнежот да стане поважен од вистината.