Црна Гора направи два конкретни чекора кон решавање на отворените прашања со Хрватска во момент кога нејзините преговори со Европската Унија влегуваат во завршна и политички почувствителна фаза. Владата во Подгорица одлучи да го промени името на градскиот базен во Котор и формално да ја одобри спомен-плочата во поранешниот логор Морињ – две прашања што Загреб подолго време ги поврзува со добрососедските односи и со поддршката за црногорското членство во ЕУ.
Одлуките беа донесени на владина седница на 19. октомври, а Владата на Црна Гора официјално ги објави следниот ден. Базенот во Котор, кој од 2021. година го носеше името на ватерполистот Зоран Џими Гопчевиќ, сега треба да се вика „Градски базен – Петар II Петровиќ Његош“. Истовремено е дадено и дополнително одобрение за спомен-обележјето поставено во октомври 2022. година кај поранешниот логор Морињ.
Зошто еден базен стана меѓудржавно прашање
Спорот околу името на базенот одамна ја надмина локалната спортска рамка. Хрватската страна го оспоруваше именувањето по Гопчевиќ поради тврдењата дека тој бил чувар во логорот Морињ, каде во текот на војните од деведесеттите биле држени хрватски цивили и воени заробеници. Во Котор, од друга страна, дел од локалните политички структури го бранеа неговото име повикувајќи се на спортската биографија и локалното право да се одлучува за именувањето на јавните објекти.
Токму затоа прашањето остана политички чувствително. На 7. октомври локалното собрание во Котор немаше мнозинство за промена на името, по што темата практично се пресели на државно ниво. Владината одлука од 19. октомври дојде како дел од поширокиот обид на Подгорица да ги намали билатералните тензии со Загреб пред последната фаза од пристапните преговори.
Вториот потег се однесува на спомен-плочата во Морињ, поставена во 2022. година во спомен на луѓето кои биле затворени во логорот. Со новата одлука Владата ја одобри плочата и формално, со што затвори уште едно прашање што Хрватска го издвојуваше во разговорите.
Загреб бара повеќе од два решени спора
Сепак, двата потега не значат дека листата на спорни теми е исцрпена. Хрватското Министерство за надворешни и европски работи уште во јули ги наброја прашањата за кои Загреб очекува напредок: обесштетување на поранешните затвореници, пронаоѓање на 14 лица кои сè уште се водат како исчезнати од војната, процесирање на воени злосторства, нерешени имотни барања на хрватски семејства, поморската граница и статусот на школскиот брод „Јадран“.
Промената на името на базенот и статусот на спомен-плочата беа дел од истиот пакет. Оттука, нивното решавање е политички сигнал, но не и крај на разговорите.
Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ вчера порача дека очекува да се решат и преостанатите отворени прашања пред Загреб да даде целосна поддршка за завршувањето на пристапниот процес. Тоа ја потврдува суштината на проблемот: Црна Гора повеќе не преговара само за европското законодавство, туку во последната фаза мора паралелно да управува и со политичките односи со земјите членки.
Токму на оваа дилема Panoptikum веќе укажа во анализата за билатералните услови во европскиот пат на Црна Гора: механизмот на проширување формално се темели врз исполнување критериуми и напредок според сопствени заслуги, додека едногласноста на земјите членки остава простор билатералните прашања да станат дел од политичката цена на членството.
Црна Гора е најнапредниот кандидат во преговорите
Ова се случува во период во кој Црна Гора има видлив институционален напредок во преговорите. На 12. октомври Европската Унија и Подгорица привремено затворија уште три поглавја – економска и монетарна политика, статистика и социјална политика и вработување. Според Советот на Европската Унија, Црна Гора ги има отворено сите 33 преговарачки поглавја, од кои 21 се веќе привремено затворени.
Со тоа земјата останува најнапредниот кандидат во актуелниот процес на проширување. За само неколку месеци во 2026 година беа затворени повеќе поглавја, а земјите членки веќе започнаа и подготовка на работата поврзана со идниот пристапен договор.
Во текстот за последното затворање на три поглавја, Panoptikum го забележа токму тој забрзан ритам. Сега, само една недела подоцна, станува појасно дека административниот напредок и политичката согласност на сите членки се две различни линии на истиот процес.
Кога европските критериуми се среќаваат со билатералната политика
Случајот меѓу Црна Гора и Хрватска е значаен и надвор од нивните билатерални односи. ЕУ инсистира на добрососедски односи и на решавање на отворените прашања пред пристапувањето, со логика дека Унијата не треба да увезува нерешени меѓудржавни спорови. Истовремено, таквиот принцип отвора чувствително прашање за границата меѓу легитимното решавање на наследени проблеми и можноста националните интереси на една членка да станат дополнителен услов за кандидатот.
Тоа е тема што веќе одамна му е позната на Западен Балкан. Затоа и актуелниот црногорско-хрватски случај се следи пошироко од Подгорица и Загреб: не само како спор за еден базен, една плоча или еден брод, туку како практичен пример за тоа како изгледа последниот дел од европскиот пат кога техничките поглавја постепено се затвораат, а политичките услови стануваат сè повидливи.
Одлуките за Котор и Морињ го намалуваат списокот на нерешени прашања, но следните чекори ќе покажат дали двете држави можат остатокот од спорните теми да го претворат во договор наместо во нова блокада. За Црна Гора, која е поблиску до членство од кој било друг кандидат во регионот, токму таа разлика сега станува пресудна.
Извори
– Фактор – „Црна Гора најавува решение за три спора со Хрватска, отворените прашања влијаат врз патот кон ЕУ“ Фактор портал
– Министерство за надворешни и европски работи на Хрватска – официјално соопштение за нерешените прашања со Црна Гора: обесштетување на поранешни затвореници, исчезнати лица, воени злосторства, имотни прашања, Морињ, базенот во Котор, поморската граница и бродот „Јадран“.
– Совет на Европската Унија – 29. Пристапна конференција со Црна Гора од 12 октомври 2026: привремено затворени поглавјата 17, 18 и 19, со што бројот на привремено затворени поглавја достигна 21.
