БРИКС долго време беше набљудуван како необична група држави кои ги поврзува повеќе незадоволството од постојната распределба на глобалната моќ, отколку некаква заедничка идеологија. Бразил, Русија, Индија, Кина и Јужна Африка немаат ист политички систем, не припаѓаат на иста цивилизациска традиција и не гледаат идентично на големите меѓународни прашања. Токму затоа нивното здружување е важно: БРИКС не настана како сојуз на слични држави, туку како обид различни сили да обезбедат поголем простор за себе во систем создаден во една поинаква историска епоха.
Во 2026. година тој процес е многу подалеку од времето кога БРИК беше само економска кратенка. Денес БРИКС има 11 полноправни членки – Бразил, Русија, Индија, Кина, Јужна Африка, Египет, Етиопија, Иран, Обединетите Арапски Емирати, Саудиска Арабија и Индонезија. Освен нив, постои и категорија партнерски држави. Проширувањето го претвори БРИКС од релативно тесен форум на неколку големи економии во поширока политичка платформа што сè поотворено зборува за реформа на глобалното управување и поголемо влијание на земјите од Глобалниот Југ. Официјалната страница на БРИКС групата ја определува како форум за политичка и дипломатска координација, а не како класичен формален сојуз.
Од економска кратенка до политичка идеја
Иронијата е што името БРИК не го создаде ниту една од државите што денес го сочинуваат БРИКС. Терминот се појави во 2001. година како економска ознака за Бразил, Русија, Индија и Кина – земји за кои се очекуваше дека ќе имаат сè поголема тежина во светската економија. Подоцна аналитичкиот поим доби политичка содржина. Првиот самит на лидерите на четирите земји се одржа во Екатеринбург во 2009. година, а со приклучувањето на Јужна Африка групата стана БРИКС.
Таа преобразба кажува многу за природата на организацијата. БРИКС нема основачки договор споредлив со договорите на класичните меѓународни организации, нема сопствен постојан секретаријат и нема наднационална власт што може да им наложува политики на членките. Одлуките се носат со консензус, а претседавањето ротира меѓу државите. Тоа може да изгледа како институционална слабост, но токму таквата флексибилност овозможува под истиот политички чадор да седат држави со многу различни интереси. Во 2026 година претседавањето го има Индија.
Заедничкиот именител не е единствена идеологија. Тој е многу попрагматичен: уверувањето дека распределбата на влијание во светските институции не ја следи доволно брзо промената на економската, демографската и политичката тежина на државите.
Свет создаден во XX век, сили на XXI век
Голем дел од институционалната архитектура на денешниот свет беше создадена по Втората светска војна. Обединетите нации, Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка произлегоа од историски миг во кој денешните сили како Кина, Индија и Бразил имаа сосема поинаква улога во светската политика и економија.
Осум децении подоцна односот на силите е променет, а распределбата на формалното влијание во дел од институциите се приспособува многу побавно. Оттаму доаѓа една од централните идеи на БРИКС: поголемо учество на земјите во развој во институциите што носат одлуки за финансии, трговија, безбедност и развој. Тоа прашање веќе не е ограничено на БРИКС. Како што пишувавме и во анализата „ОН 2026: Светот меѓу силата, правото и новата распределба на моќта“, денешниот меѓународен систем сè повеќе личи на простор меѓу два поредока: стариот сè уште функционира, а новиот сè уште нема јасна форма.
Во тој контекст БРИКС не мора автоматски да се разбира како проект „против Западот“. За повеќе негови членки економските односи со САД и Европската Унија остануваат суштински. Индија, Бразил, Саудиска Арабија, Обединетите Арапски Емирати и Индонезија не ја градат својата надворешна политика врз едноставен избор меѓу Истокот и Западот. Напротив, нивната предност често е токму во способноста да одржуваат односи со повеќе центри на моќ.
Новата развојна банка – кога идејата добива институција
Економската страна на БРИКС е најдобриот тест за тоа дали политичките декларации можат да произведат конкретни институции. Највидлив пример е Новата развојна банка, основана од петте првични членки и оперативна од 2015. година. Нејзината задача е финансирање инфраструктура и одржлив развој во земјите членки и во други економии во развој.
Банката во меѓувреме излезе од рамките на основачката петорка. Меѓу нејзините нови членки се Бангладеш, Обединетите Арапски Емирати, Египет, Алжир и, од 2026 година, Узбекистан. Самото проширување покажува дека институционалната привлечност на БРИКС не се совпаѓа целосно со политичкото членство во групата. Новата развојна банка е отворена и за други членки на Обединетите нации, под условите утврдени со нејзините правила.
Нејзиното постоење е значајно затоа што на земјите во развој им нуди уште еден извор на капитал. Тоа, сепак, не значи дека таа веќе претставува замена за Светската банка или ММФ. Размерите, финансиската моќ и институционалното влијание се различни. Позначајна е самата појава на алтернатива: државите добиваат дополнителен избор, а со него и нешто поголем простор за преговарање.
Доларот, националните валути и митот за „БРИКС валута“
Тука се појавува и едно од најчесто поедноставуваните прашања – таканаречената дедоларизација. Во дел од јавниот простор БРИКС се претставува како група која е пред создавање единствена валута што треба да го замени американскиот долар. Таквата слика е многу порадикална од реалноста.
Постојат напори за поголема употреба на националните валути, за развој на локалните финансиски пазари и за намалување на зависноста од еден платежен и финансиски центар. Тоа не е исто што и создавање заедничка валута. Самата Нова развојна банка и во 2026. година користи разновидни извори на финансирање, меѓу кои и меѓународни емисии во американски долари, покрај финансирањето во локални валути.
Поголемата приказна затоа не е исчезнувањето на доларот преку ноќ, туку постепеното создавање повеќе канали низ кои државите можат да тргуваат, да позајмуваат и да инвестираат. Тоа е поспор процес, но можеби токму поради тоа е поважен од сензационалните најави за ненадеен монетарен пресврт.
Проширувањето носи тежина – и повеќе противречности
Со проширувањето БРИКС доби поголем географски, демографски и политички опфат. Во истиот форум денес се наоѓаат големи азиски сили, земји од Латинска Америка, Африка и Блискиот Исток, големи извозници на енергенси и големи увозници, економии со различно ниво на развој и држави со различни безбедносни интереси.
Тоа е истовремено неговата најголема предност и најочигледен проблем. Колку повеќе се шири групата, толку потешко станува да се дефинира единствен заеднички интерес. Кина и Индија се партнери во БРИКС, но и стратешки конкуренти. Иран и некои арапски членки имаат сложена историја на регионално соперништво. Бразил не ја гледа светската политика исто како Русија. Индонезија, пак, традиционално настојува да ја зачува сопствената стратешка автономија.
Токму затоа БРИКС тешко може да се претвори во единствен геополитички фронт. Неговата сила можеби е во нешто поинакво: да им овозможи на држави што не се согласуваат за сè да соработуваат таму каде што нивните интереси се преклопуваат.
Светот повеќе не се дели на две чисти половини
Една од најголемите заблуди околу БРИКС е прашањето дали тој ќе го „замени Западот“. Таквата формулација претпоставува дека секоја промена во распределбата на моќта мора да заврши со замена на еден доминантен центар со друг.
Реалноста е посложена. САД остануваат огромна воена, финансиска и технолошка сила. Европската Унија е еден од најголемите и најбогати пазари. Кина има економска и индустриска тежина што не може да се игнорира. Индија расте и демографски и економски. Регионалните сили, пак, сè почесто настојуваат да извлечат корист од повеќе паралелни партнерства.
Тоа е слична логика на онаа што ја разгледуваме и во текстот „Европа меѓу Вашингтон и Пекинг: новата геополитичка геометрија на Западот“: современата конкуренција веќе не се води само со армии, туку со технологии, пазари, суровини, индустриски капацитети, санкции и финансиски системи.
БРИКС има смисла токму во таква средина. Не затоа што мора да стане нова супердржава, туку затоа што на неговите членки им дава уште една маса за преговори. За многу држави од Глобалниот Југ тоа е привлечна можност: да не мораат секоја надворешнополитичка одлука да ја сведуваат на избор меѓу Вашингтон, Пекинг, Москва или Брисел.
Индија 2026. – БРИКС бара практична содржина
Под индиското претседателство во 2026. година темата на 18. самит на БРИКС беше изградена околу отпорноста, иновациите, соработката и одржливоста. На самитот во Њу Делхи на 12 септември беше повторена поддршката за понатамошно проширување на Новата развојна банка, а беше промовиран и BRICS-NDB Knowledge Portal – платформа за размена на развојни искуства, политики и практики меѓу членките.
Тоа можеби изгледа помалку драматично од приказните за нова глобална валута или за крај на западната доминација. Сепак, вистинските промени во меѓународниот систем често не започнуваат со спектакуларен пресврт, туку со создавање институции, платежни канали, банки, форуми, стандарди и политички навики што постепено ја менуваат зависноста од старите центри.
БРИКС како симптом на подлабоката промена
Најголемата грешка би била БРИКС да се претстави или како спасител на новиот свет или како празна политичка конструкција. Тој е повеќе од клуб за самити, затоа што создаде институции и трајни механизми за соработка. Истовремено, е многу помалку од единствен блок, затоа што неговите членки немаат заедничка надворешна политика, заеднички економски режим или наднационална власт.
Неговото вистинско значење се наоѓа меѓу тие две крајности. БРИКС покажува дека значаен дел од светот веќе не смета дека институционалната распределба на моќта наследена од XX век е доволна за XXI век.
Во тој поглед групата е дел од пошироката промена што ја опишавме и во анализата „Светот на нова крстосница – по идеологиите доаѓа времето на голиот интерес“: современата геополитика сè помалку се вклопува во чисти блокови. Државите можат да бидат конкуренти во една област, партнери во друга и меѓусебно зависни во трета.
Можеби БРИКС никогаш нема да стане нешто налик на Европската Унија, НАТО или единствен економски блок. Можно е тоа воопшто да не е неговата историска функција. Поважна може да биде улогата што веќе ја игра – да им даде на земјите надвор од традиционалните западни центри поголема преговарачка тежина и повеќе избор во свет што станува сè покомплексен.
