Светот повторно се дели, но овојпат поделбата не е толку чиста како во времето на Студената војна. Нема две јасно заокружени идеологии, две визии за човекот и општеството, два система што бараат од остатокот од планетата да избере страна. Има нешто понеуредно и можеби поопасно: големи сили што зборуваат за вредности, а дејствуваат според интерес; сојузи што формално се цврсти, но економски се натпреваруваат; држави што ја бранат глобализацијата додека истовремено ги затвораат стратешките сектори; политички партии што ги задржуваат старите етикети, а одамна ги напуштиле старите доктрини.
Пред нас не се појавува нова голема идеологија. Се појавува свет во кој идеологијата сè почесто е јазик, а интересот е суштина.
Токму затоа една од клучните појави на нашето време е дезидеологизацијата. Не исчезнуваат идеите, убедувањата и политичките страсти. Исчезнува нивната некогашна способност да ја дисциплинираат моќта. Државите, партиите и центрите на влијание сè полесно менуваат принцип кога принципот ќе се судри со стратешката корист.
Во текстот „Политиката и интересот: геополитиката како уметност на следното најдобро“ веќе го допревме тој стар механизам: политиката не живее само од идеи, туку од интереси, ресурси, стравови и можности. Денес таа логика повторно излегува на површината – само во многу посложен и меѓузависен свет.
Дваесеттиот век имаше идеологии. Дваесет и првиот има интереси
Голем дел од дваесеттиот век може да се чита како судир на големи системи на верување. Либерализмот, комунизмот, социјализмот, фашизмот и различните форми на национализам не нудеа само различни начини на владеење. Тие нудеа различни одговори на прашањето што е човекот, што е општеството, кому му припаѓа богатството, што е слобода и каква треба да биде иднината.
Затоа и политичките конфликти беа толку жестоки. Зад тенковите стоеја идеи. Зад блоковите стоеја визии за светот.
По падот на Берлинскиот ѕид се создаде впечаток дека големата идеолошка битка завршила. Либералната демократија, глобалниот пазар и економската интеграција требаше постепено да создадат свет во кој меѓузависноста ќе го направи големиот конфликт прескап и затоа ирационален. Таа претпоставка денес звучи многу помалку уверливо. Меѓузависноста не ја укина геополитиката. Таа ѝ даде ново оружје.
Енергијата може да биде инструмент на притисок. Финансискиот систем може да биде инструмент на санкции. Технологијата може да биде предмет на забрани за извоз. Синџирите на снабдување можат да станат безбедносно прашање. Микрочипот, пристаништето, реткиот минерал, кабелот под океанот и алгоритмот денес можат да имаат геополитичка тежина каква што некогаш имаа само воената база и нафтеното поле.
Светската трговска организација во својот преглед на глобалната трговија од 2026. година веќе регистрира обновено засилување на трговската фрагментација, особено во контекст на американско-кинеското раздвојување. Тоа е важен сигнал: глобализацијата не исчезнува, но престанува да биде политички невина.
Дезидеологизацијата: кога принципите остануваат во говорите
Најлесно би било дезидеологизацијата да ја разбереме како исчезнување на идеологијата. Тоа би било погрешно. Идеолошкиот речник е насекаде. Демократија, суверенитет, традиција, човекови права, прогрес, социјална правда, национален интерес, слободен пазар – сите зборуваат со големи зборови.
Проблемот е што политичкото однесување сè помалку произлегува од нив.
Земја што го брани слободниот пазар може следниот ден да воведе царини и субвенции ако процени дека домашната индустрија е загрозена. Политичка десница што со децении проповедала минимална држава може да бара огромни државни интервенции во енергетиката, индустријата или одбраната. Левица што историски се темелела врз класни и економски прашања може да ја префрли својата енергија кон културни, идентитетски и симболички конфликти.
Старите зборови остануваат. Нивната содржина се менува.
Во тоа е суштината на дезидеологизацијата: не дека нема идеологии, туку дека тие сè почесто служат за легитимирање одлуки што претходно ги донел интересот.
Принципот станува реторика. Интересот станува стратегија.
Левицата и десницата сè уште постојат – но картата повеќе не одговара на теренот
Долго време политичкиот простор можеше релативно лесно да се црта по хоризонталата левица-десница. Денес таа линија не исчезнала, но веќе не е доволна.
Може да постои гласач кој бара силна социјална држава, заштита на домашната индустрија, строга миграциска политика, традиционални културни вредности и повисоко оданочување на големи корпорации. Каде точно се наоѓа тој на класичната политичка карта?
И партиите го почувствуваа тоа. Тие веќе не градат секогаш кохерентен идеолошки систем. Составуваат коалиции од незадоволства. Една порака за работникот. Друга за претприемачот. Трета за националниот идентитет. Четврта за младите. Петта за оние што се плашат од миграцијата. Шеста за оние што стравуваат од губење на работното место поради технологијата.
Наместо доктрина – политички пакет. Наместо идеолошка верност – изборна математика.
Не е случајно што политиката станува сè поперсонализирана. Кога партиската идеологија слабее, лидерот ја пополнува празнината. Тој станува програма, симбол и политички идентитет во едно.
Геоекономијата го заменува старото верување во слободниот пазар
Можеби најјасниот доказ за промената се гледа во економијата. Неколку децении глобалниот политички и економски јазик беше исполнет со дерегулација, слободна трговија, приватизација, глобални синџири на снабдување и максимална ефикасност. Денес истиот свет зборува за економска безбедност, стратешка автономија, домашно производство, friend-shoring, контрола на инвестициите, критична инфраструктура и национална технолошка база.
Државата што требаше постепено да се повлече од економијата повторно се враќа како инвеститор, регулатор, субвенционер и чувар на стратешките сектори.
И не го прават тоа само држави со една политичка идеологија. Го прават речиси сите големи сили. Тоа е пресудно.
Кога различни политички системи почнуваат да применуваат слични инструменти затоа што ги принудува геополитичката конкуренција, веќе не гледаме идеолошка конвергенција. Гледаме конвергенција на интересот.
Истражувањата на СТО за фрагментацијата на светската економија покажуваат дека трговските текови стануваат почувствителни на геополитичката дистанца, односно дека политичката припадност сè повеќе влијае врз економските односи. Со други зборови, економската карта почнува да ја следи геополитичката.
САД и Кина: судир што не е нова Студена војна
Најголемата грешка би била американско-кинеската конкуренција механички да ја прогласиме за нова верзија на Студената војна. Постојат сличности, но разликите се уште поважни.
САД и Советскиот Сојуз беа ривали со ограничена економска меѓузависност. САД и Кина влегоа во стратегиска конкуренција по децении длабока економска поврзаност. Тие не се само противници. Тие се и делови од истиот глобален економски организам.
Оттаму произлегува необичноста на современата геополитика: истите држави можат истовремено да бидат конкуренти, пазари, добавувачи, технолошки противници и финансиски партнери. Токму поради тоа светот веројатно нема едноставно да се подели на два совршено затворени блока.
Ќе има преклопувања. Посредници. Регионални сили. Држави што ќе купуваат безбедност од едната страна, технологија од другата и енергија од третата. Тоа е многу понеуреден систем од биполарниот свет на дваесеттиот век.
Мултиполарноста не значи автоматски поправеден свет
Денес зборот „мултиполарност“ често звучи речиси како политичко ветување. Како светот со повеќе центри на моќ автоматски да биде поправеден од светот со еден доминантен центар.
Историјата не нуди таква гаранција. Повеќе центри на моќ значат повеќе простор за маневрирање, особено за средните сили. Истовремено значат и повеќе точки на триење, повеќе променливи сојузи и поголема неизвесност.
Мултиполарниот свет не е морална категорија. Тој е распоред на моќ. А моќта сама по себе нема идеологија.
Кина може да разговара со држави со сосема различни режими. САД исто така. Индија може да соработува со Западот во една област, со Русија во друга и да ја следи сопствената стратегија во трета. Регионалните сили можат да градат односи што не се вклопуваат во едноставната поделба Исток-Запад.
Голем дел од човештвото не бара нов господар на светскиот систем. Бара повеќе простор за сопствена пресметка.
Малите држави во светот на трансакциската политика
Токму тука започнува најнепријатниот дел од приказната за малите држави.
Светот на цврсти правила никогаш не бил совршено праведен, но барем формално создаваше механизми со кои послабите можеа да се повикаат на нешто поголемо од сопствената моќ. Во светот на чистата трансакциска политика тоа станува потешко. Ако меѓународните односи сè повеќе се сведуваат на договори од случај до случај, на економски притисок, билатерални условувања и преговори меѓу нееднакви партнери, тогаш големината повторно станува политичка предност.
За Македонија и за земјите со слична тежина ова не е апстрактна академска тема. Во таков свет надворешната политика мора да биде многу попрецизна од политичката реторика. Малата држава нема луксуз бесконечно да ги меша симболичките гестови со стратегијата.
Големите сили можат да си дозволат идеолошки противречности. Малите најчесто ја плаќаат цената за погрешна процена.
Алгоритмот ја довршува работата што идеологијата ја напушти
Дезидеологизацијата не се случува само во кабинетите на владите. Таа се случува и во главата на граѓанинот.
Големите идеологии бараа од човекот барем некаква интелектуална дисциплина. Требаше да постои доктрина, програма, толкување на општеството. Денешната дигитална политика бара нешто многу поедноставно: реакција.
Гнев. Страв. Припадност. Огорченост. Поддршка. Омраза.
Алгоритмот нема интерес од кохерентен светоглед. Тој има интерес од внимание.
Затоа политичкиот простор сè повеќе се организира околу емоционални племиња, а сè помалку околу системи на идеи. Човекот не мора да знае што точно поддржува. Често е доволно да знае кого не поднесува. Таа логика е дел од поширокиот проблем што го отвора и Panoptikum pillar-от „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“: современиот систем сè помалку бара свесна согласност со целосна идеја, а сè повеќе управува со внимание, страв, навика и предвидливо однесување.
Кога нема голема идеја, останува голата моќ
Токму тука дезидеологизацијата станува опасна. Идеологиите може да бидат догматски, репресивни и разрушувачки. Историјата тоа го покажала повеќе од доволно. Сепак, идеологијата барем мора да понуди образложение за светот што сака да го создаде.
Чистиот интерес нема таква обврска. Нему му е доволно да биде корисен.
Ако трговијата носи предност – ќе се тргува. Ако царината носи предност – ќе се воведе царина. Ако сојузот е корисен – ќе се брани. Ако утре стане товар – ќе се преиспита. Ако одреден принцип му користи на интересот – ќе биде прогласен за универзален. Ако му пречи – ќе се најде исклучок. Таквата политика е флексибилна. Истовремено е и опасно ослободена од внатрешни ограничувања.
Свет без големи идеологии не е нужно свет без фанатизам. Празнината можат да ја исполнат национализмот, цивилизацискиот страв, религиозната припадност, историската фрустрација и култот кон лидерот.
Со други зборови, исчезнувањето на идеолошките системи не значи рационализација на политиката. Може да значи враќање на уште постари сили.
Нова крстосница – без патоказ
Затоа денешниот свет е толку тешко читлив. Сè уште го опишуваме со зборови создадени за друга епоха: левица, десница, Исток, Запад, либерализам, конзервативизам, глобализам, суверенизам. Сите тие поими сè уште значат нешто, но веќе не го опфаќаат целиот терен. Под нив се создава поинаква структура.
Свет на големи сили што отворено ја мерат сопствената моќ. Свет во кој економијата повторно е продолжение на геополитиката. Свет во кој технологијата е стратегиски ресурс. Свет во кој сојузите остануваат, но стануваат поскапи. Свет во кој средните сили бараат автономија, а малите држави ризикуваат повторно да станат простор врз кој другите ја проверуваат својата моќ. И пред сè – свет во кој политиката сè помалку прашува „во што веруваме?“, а сè почесто „што добиваме?“.
Тоа е новата крстосница.
Не меѓу капитализмот и комунизмот. Не едноставно меѓу демократијата и авторитаризмот. Не ни само меѓу Америка и Кина.
Крстосницата е меѓу свет во кој интересот сè уште беше принуден да се оправдува со идеја и свет во кој идејата станува средство за оправдување на интересот.
Оваа разлика изгледа мала само додека не ги видиме последиците.
Зашто кога идеологијата ќе престане да ја ограничува моќта, а правилата ќе почнат да се применуваат според тежината на оној што ги толкува, меѓународниот поредок полека престанува да биде поредок и почнува да личи на пазар на сила. А на таков пазар најскапо плаќаат оние што имаат најмалку со што да се пазарат.
