На еден километар од малото истарско место Берам, во скромната готска црква „Св. Марија на Шкрилинах“, се наоѓа сцена што повеќе од пет века не ја изгубила својата сила. На западниот ѕид, меѓу средновековните фрески, мртвите поведуваат во поворка папа, крал, трговец, војник, просјак и дете. Никој не е поштеден, никој нема предност.
Тоа е прочуениот „Танц на мртвите“ – еден од највпечатливите примери на средновековната идеја дека пред смртта исчезнуваат сите општествени разлики. Фреската е дел од циклус завршен во 1474 година од работилницата на мајсторот Винцент од Кастав и денес е меѓу најпрепознатливите дела на истарското средновековно сликарство.
Мала црква со необично големо наследство
Берам се наоѓа недалеку од Пазин, во внатрешноста на Истра. Самата црква „Св. Марија на Шкрилинах“ однадвор не навестува дека во неа се чува еден од најзначајните фрескосликарски циклуси во регионот.
Нејзините ѕидови речиси целосно се покриени со сцени од животот на Богородица и Христос, претстави на светители и библиски мотиви. Според културниот портал Istria Culture, циклусот е завршен во 1474 година од работилницата на Винцент од Кастав, а во работата учествувале повеќе сликари.
Токму затоа денес историчарите на уметноста се внимателни кога зборуваат за авторството на секоја поединечна сцена. Винцент бил главниот мајстор и организатор на работата, но „Танцот на мртвите“ најверојатно бил изведен од еден од неговите соработници. Тоа не ја намалува неговата вредност – напротив, фреската станала најпознатиот мотив во целата црква.
Поворка во која никој не може да го избере своето место
Средновековниот „Танц на мртвите“, познат во Европа и како danse macabre или Totentanz, се развива како визуелен потсетник на минливоста. Мотивот особено се шири по големите епидемии на чума, кога смртта била постојано присутна во животот на европските заедници.
Во Берам таа идеја е претворена во речиси театарска поворка. Смртта не доаѓа само по сиромашниот или болниот. Во истиот ред се наоѓаат папата, кардиналот и епископот, кралот и кралицата, гостилничарот, детето, просјакот, војникот и трговецот.
Пред нив се движат костури, а еден од нив свири на гајда, како да го задава ритамот на необичниот танц кон отворениот гроб. Istrapedia забележува дека токму оваа комбинација на црковни достоинственици, владетели и обични луѓе ја прави пораката недвосмислена – општествениот ранг престанува да значи нешто во моментот кога се појавува смртта.
Трговецот со златниците
Можеби најчовечкиот детал во целата композиција е трговецот. Додека поворката неизбежно се движи кон гробот, тој се обидува да понуди пари. Во неговата рака има златници – последен обид да се употреби она што во животот можело да отвора врати, да купува услуги или да менува одлуки.
Само што овде парите веќе немаат вредност.
Токму во овој мал детал средновековната слика ја надминува својата епоха. Не е потребно да се познава теологијата од XV век за да се разбере сцената. Гледачот веднаш ја препознава човечката потреба да се преговара со неизбежното, како и илузијата дека богатството може да обезбеди исклучок од правилата што важат за сите.
Стручниот труд на Мирела Ленковиќ, објавен во списанието „Obnovljeni Život“, го разгледува токму овој мотив во поширокиот контекст на средновековната иконографија. „Танцот на мртвите“ не бил само мрачна декорација, туку визуелна поука за еднаквоста на луѓето без оглед на нивниот сталеж.
Зошто Средниот век толку многу ја сликал смртта?
Од денешна перспектива може да изгледа необично што на црковен ѕид биле насликани распаднати тела и костури што ги водат живите кон гроб. Во доцниот Среден век, сепак, смртта била многу повидлива во секојдневието.
Епидемии, глад, војни, висока смртност при породување и болести за кои немало ефикасен лек биле дел од искуството на речиси секоја генерација. Црната смрт во XIV век дополнително ја засилила идејата за ненадејноста и универзалноста на смртта.
Од таа средина се развил и мотивот danse macabre. Неговата цел не била само да исплаши. Тој требало да потсетува дека човекот не може бескрајно да го одложува прашањето како живее, затоа што неговата положба во светот е привремена.
Фрески што со векови биле скриени
Иронијата е што дел од берaмските фрески преживеале токму затоа што во еден период биле покриени. Во текот на барокните интервенции врз црквата, ѕидното сликарство било премачкано, а подоцна повторно откриено.
Според туристичката организација на Средна Истра, фреските повторно биле откриени и реставрирани во 1913 година. Денес тие речиси целосно ја исполнуваат внатрешноста и се една од најголемите културни причини за посета на Берам.
Особено е впечатливо што „Танцот на мртвите“ не е изолиран мотив. Околу него се распоредени други сцени што зборуваат за животот, верата, гревот и човечката судбина. Така посетителот не гледа само еден морбиден призор, туку дел од цела средновековна слика за светот.
И по 550 години, пораката не бара превод
Од фреската во Берам нè делат повеќе од пет и пол века. Се смениле држави, општества, технологии и начини на живот. Кралевите од нејзината поворка одамна се историски фигури, а златниците на трговецот повеќе не се валута.
И сепак, композицијата е лесно разбирлива и денес.
Нејзината сила е во тоа што не зборува за конкретна војна, конкретен владетел или конкретна епидемија. Таа зборува за нешто што останува непроменето: човекот може да создаде хиерархии, богатство и привилегии, но постои граница пред која сите тие разлики престануваат да важат.
Токму затоа „Танцот на мртвите“ во Берам не е само куриозитет за туристите во Истра. Тој е редок визуелен документ за начинот на кој луѓето во XV век размислувале за животот – и необично јасно огледало во кое, пет века подоцна, сè уште можеме да се препознаеме.










