Генералното собрание во Њујорк стана сцена на различни визии за идниот светски поредок – од нагласувањето на националната моќ, преку повиците за реформа на мултилатералниот систем, до споровите околу Газа, Косово, климатската транзиција и улогата на малите и средните држави.
Генералното собрание на Обединетите нации во септември 2026 година сè помалку наликува на дипломатски ритуал во кој државниците само ги повторуваат одамна познатите национални позиции. Од говорницата во Њујорк се гледа нешто подлабоко – меѓународниот систем минува низ период на прераспределба на моќта, додека државите сè поотворено се разидуваат околу прашањето дали постојните правила и институции сè уште можат ефикасно да управуваат со новата геополитичка реалност.
Генералната дебата на 81. сесија на Генералното собрание се одржува во време на војни, растечки геополитички ривалства, климатски притисоци, технолошки промени и сериозно нарушена доверба меѓу големите центри на моќ.
Њујорк деновиве е повеќе од дипломатска сцена. Тој е огледало на светот кој сè уште ги користи институциите создадени во минатиот век, но сè потешко се согласува околу правилата според кои тие треба да функционираат.
Гутереш: силата на правото или правото на силата?
Генералниот секретар на ОН Антонио Гутереш предупреди на ширењето на конфликтите, слабеењето на почитувањето на меѓународното право и сè поголемиот јаз меѓу глобалните проблеми и способноста на меѓународните институции да одговорат на нив. Во фокусот на неговото обраќање беа војните на Блискиот Исток, климатските промени, глобалните нееднаквости и потребата од меѓународно регулирање на ризиците поврзани со вештачката интелигенција.
Тој повторно ја истакна и потребата од политичко решение на израелско-палестинскиот конфликт и од зајакнување на механизмите на мултилатералната дипломатија. Во тоа е една од суштинските дилеми на денешниот свет: дали државите сè уште веруваат дека меѓународното право може да ја ограничува силата или сè почесто сметаат дека силата е таа што ги создава новите правила?
Вучиќ: меѓународниот систем веќе не е ист
Српскиот претседател Александар Вучиќ во своето обраќање ја изнесе тезата дека меѓународниот систем каков што светот го познавал во претходните децении повеќе не функционира на истиот начин. Според неговата оценка, светот навлегува во период на посложена и понепредвидлива распределба на моќта, во кој покрај традиционалните големи сили сè поголемо влијание добиваат регионални центри со сопствени економски, воени и технолошки капацитети.
За Белград оваа глобална теза повторно беше поврзана со прашањето за Косово. Вучиќ инсистираше на Повелбата на Обединетите нации, Резолуцијата 1244 и српската позиција за територијалниот интегритет на Србија. Истовремено, Србија продолжува да се обидува да одржи односи со различни центри на моќ – Европската Унија, Соединетите Американски Држави, Русија, Кина и други партнери.
Вучиќ изрази и поддршка за дел од политиките на администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп, оценувајќи дека тие, според неговото гледиште, можат да придонесат кон поправеден меѓународен поредок. Тоа е политичка позиција на српскиот претседател, а не општоприфатена оценка за последиците од американската политика.
Трамп и враќањето на политиката на моќта
Американскиот претседател Доналд Трамп настапи со силно нагласување на американскиот суверенитет, националните интереси и способноста на Вашингтон да дејствува кога смета дека неговата безбедност или интересите на САД се загрозени. Во неговото обраќање значајно место зазедоа Иран, Украина, безбедноста, меѓународните институции и новите технологии. Во однос на Иран употреби остра политичка реторика, иако истовремено остави простор за можен дипломатски договор.
Трамп повторно ја истакна и потребата од реформирање на меѓународните организации и намалување на бирократијата во системот на ОН. Неговиот пристап ја отсликува пошироката промена во меѓународните односи – враќање кон свет во кој националниот интерес и државната моќ повторно стануваат централни категории на надворешната политика.
Макрон и спорот со Израел
Блискиот Исток останува една од најдлабоките линии на поделба меѓу државите собрани во Њујорк. Францускиот претседател Емануел Макрон ја критикуваше хуманитарната состојба во Газа и израелската политика на Западниот Брег. Неговите изјави за присуството и улогата на Хамас на Западниот Брег предизвикаа остра реакција од кабинетот на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху.
Француски дипломатски извори дополнително објаснија дека поентата на Макрон била дека Хамас не управува со Западниот Брег, а не дека организацијата историски немала присуство или активности на таа територија. Оваа разлика е значајна.
Хамас не ја контролира палестинската власт на Западниот Брег, но организацијата има свои структури и во минатото била поврзувана со напади од таа територија.
Спорот покажува колку е чувствителна секоја политичка формулација во момент кога прашањата за палестинската државност, безбедноста на Израел, израелските населби и последиците од војната во Газа се меѓу централните теми на светската дипломатија.
Нетанјаху под силен дипломатски притисок
Израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху најави дека во своето обраќање пред Обединетите нации ќе ја брани политиката на Израел и ќе одговори на меѓународните критики. Израелската влада ги отфрла обвиненијата дека нејзините операции претставуваат геноцид и тврди дека воените активности се насочени против Хамас. Од друга страна, повеќе држави, меѓународни организации и хуманитарни институции предупредуваат на огромните последици од конфликтот врз цивилното население во Газа. Ова спротивставување го прави израелско-палестинското прашање една од најтешките дипломатски теми на актуелното Генерално собрание.
Ердоган: зелената транзиција не може да биде иста за сите
Освен војните и безбедносните кризи, на агендата на Обединетите нации останува и климатската политика. Турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган ја истакна економската нееднаквост што ја придружува глобалната зелена транзиција. Неговата порака беше дека државите немаат еднаков пристап до финансии, технологии и енергетски ресурси и дека затоа не може реално да се очекува сите земји да преминуваат кон нискојаглеродна економија со исто темпо и под исти услови.
Тоа е дел од подлабоката глобална расправа меѓу индустриски развиените земји и економиите во развој. Прашањето повеќе не е само дали светот треба да ја спроведува зелената транзиција, туку и кој ќе ја плати, кој ќе ја обезбеди технологијата и како товарот ќе биде распределен меѓу богатите и посиромашните држави.
Еден свет – повеќе центри на моќ
Ако говорите на светските лидери во Њујорк се погледнат како една целина, станува јасно дека веќе не постои единствена визија за тоа како треба да изгледа идниот меѓународен поредок.
Едни држави ја нагласуваат националната моќ и суверенитетот. Други бараат посилни меѓународни институции. Трети бараат радикално реформирање на постојниот систем затоа што сметаат дека институциите создадени по Втората светска војна повеќе не ја одразуваат реалната распределба на економската, демографската и политичката моќ во XXI век.
Од ова произлегува и новата реалност: светот сè повеќе станува мултиполарен, но сè уште нема јасни и општоприфатени правила според кои таа мултиполарност ќе функционира.
Војната одамна не се води само со оружје
Денешните меѓународни судири не се сведуваат само на тенкови, авиони и ракети. Тие се водат и преку економски санкции, трговски ограничувања, контрола на енергентите, напредните технологии, критичните минерали, телекомуникациската инфраструктура, киберпросторот и глобалните транспортни коридори.
Моќта во XXI век е многу поширок поим од класичната воена сила. Државата што контролира технологија, енергија, финансиски текови, суровини или критична инфраструктура располага со инструменти за политичко влијание кои пред само неколку децении немаа толкава тежина.
Може ли ОН да останат центар на светската дипломатија?
Парадоксот е во тоа што Обединетите нации се истовремено и критикувани и неопходни. Речиси секоја голема сила има забелешки кон некој дел од системот на ОН, но ниту една друга институција не располага со истата глобална политичка легитимност и универзално членство.
Во Њујорк можат на иста говорница да се најдат држави што меѓусебно се во отворен конфликт, земји под санкции, нуклеарни сили, мали островски држави и најголемите светски економии. Тоа не значи дека постои согласност. Напротив.
Генералното собрание во 2026 година јасно покажува дека заедничката говорница не значи и заедничко разбирање на меѓународниот поредок.
Стариот поредок не исчезнал, новиот сè уште не е создаден
Можеби најточниот опис на актуелната глобална состојба е дека светот се наоѓа меѓу два поредока.
Стариот сè уште постои: Повелбата на ОН, Советот за безбедност, меѓународното право, западните институции, системот на сојузи и правилата создадени по Втората светска војна. Но нивниот авторитет е сè почесто оспоруван. Новиот поредок, пак, сè уште нема јасен облик.
Не е познато дали ќе биде базиран врз неколку големи центри на моќ, врз обновен мултилатерализам или врз комбинација од регионални блокови и ад хок коалиции.
Меѓу тие две состојби се наоѓа денешниот свет. А Генералното собрание на Обединетите нации останува едно од местата каде што неговите противречности најјасно се гледаат.
