Има музеи во кои човек оди за да ја види уметноста. Има музеи во кои оди за да ја разбере историјата. А има и такви како „Мадам Тисо“, во кои влегува со полунаивна насмевка, мислејќи дека ќе види восочни славни личности, а излегува со чудно чувство дека славата, моќта, злосторството и смртта одамна стојат во истата просторија.

Музејот „Мадам Тисо“ во Лондон денес е една од најпознатите туристички атракции во светот, со восочни фигури на кралски личности, актери, музичари, спортисти, политичари и измислени јунаци. Но зад оваа блескава култура на фотографирање со „славните“ стои многу потемна и повознемирувачка приказна: приказната за Мари Грошолц, жената што историјата ја запомни како Мадам Тисо. Според официјалната историја на Madame Tussauds London, таа е родена во 1761. година во Стразбур, првата позната восочна фигура ја моделирала во 1777. година – Волтер, а подоцна станала уметничка инструкторка на сестрата на францускиот крал Луј XVI во Версај.

Жена што ја учела уметноста од восокот, а историјата од револуцијата

Мари Тисо не почнала како сопственичка на музеј, туку како ученичка во свет во кој восокот бил нешто повеќе од материјал. Тој бил техника за анатомија, портрет, меморија, забава и, понекогаш, за јавна сензација. Нејзиниот учител бил Филип Куртиус, лекар и мајстор за восочни модели, од кого ја научила вештината што подоцна ќе стане нејзина судбина. Encyclopaedia Britannica наведува дека таа од Куртиус го научила восочното моделирање, а по неговата смрт во 1794 година ги наследила неговите восочни музеи во Париз.

Но вистинската драматургија на нејзиниот живот не е во занаетот, туку во времето. Француската револуција ја претворила нејзината дарба во опасна должност. Таа била поврзана со кралскиот двор, била затворена во парискиот затвор Ла Форс, а по ослободувањето, според официјалната историја на музејот, била принудена да ја докажува својата лојалност кон револуцијата изработувајќи посмртни маски на погубени благородници и на своите поранешни работодавци, кралот и кралицата.

Тука започнува она што го прави „Мадам Тисо“ повеќе од туристички спектакл. Восокот, во нејзините раце, не бил само имитација на животот. Тој станал продолжение на смртта. Ликот што вчера зборувал, владеел, љубел или се плашел, денес можел да биде зачуван како студена површина, како лице без здив. Не е случајно што во основата на оваа приказна стои револуцијата: времето кога главите паѓале, а јавноста сакала да гледа.

Од Париз до Лондон: патувачка изложба на славата и ужасот

Во 1795. година Мари се омажила за Франсоа Тисо, но бракот не ја определил нејзината иднина толку силно колку нејзината работа. Во 1802 година таа ја напуштила Франција и со својата колекција восочни фигури заминала на Британските Острови. Според Britannica, со своите модели турнеирала низ британските градови 33 години, пред во 1835 година конечно да отвори постојана поставка во Лондон, на Baker Street.

Може да се замисли таа патувачка изложба: кутии, фигури, лица на мртви и живи, љубопитна публика, градови во кои веста за восочните портрети пристигнува како мала сензација. Во време без телевизија, интернет и масовна фотографија, восочната фигура била начин обичниот човек да „застане“ пред славата. Да го види кралот, убиецот, филозофот, херојот, жртвата. Да биде блиску до некој што инаку би му останал далечен како легенда.

Од денешна перспектива, тоа изгледа како почеток на културата на близина со славните. Но кај Мадам Тисо таа близина никогаш не била чисто гламурозна. Нејзиниот свет бил населен и со Волтер, и со кралеви, и со револуционерни жртви, и со криминалци. Тоа е необичниот темел на музејот: славата и ужасот не се спротивности, туку две соби од истата човечка љубопитност.

Одајата на ужасот: кога јавноста сака да гледа во темното

Еден од најпознатите делови од историјата на „Мадам Тисо“ е „Chamber of Horrors“ – Одајата на ужасот. Според историскиот преглед на самата институција, нејзините почетоци се врзуваат со револуционерните посмртни маски, а во британскиот контекст посебниот простор за потемните експонати се оформил како дел од изложбата што Мари Тисо ја носела низ земјата; подоцна, во 1835 година, со преселбата на Baker Street, тој дел добил посебно место во поставката.

Ова е можеби најискрениот дел од приказната. Луѓето сакаат да гледаат во славата, но не помалку сакаат да гледаат и во злото. Тие сакаат да го видат лицето на моќта, но и лицето на казната. Да се приближат до убиецот, до гилотината, до криминалот, до мракот – но без да бидат навистина загрозени. Музејот, во тој смисол, станува цивилизирана форма на страв. Контролиран ужас, спакуван во билет и изложбена сала.

Мадам Тисо го разбрала тоа многу пред модерната индустрија на „true crime“, пред документарните серии за сериски убијци и пред медиумското претворање на злосторството во пазарен производ. Таа ја почувствувала темната страна на јавната љубопитност: човекот не сака само да се восхитува. Понекогаш сака и да се згрозува, но од безбедна дистанца.

Музеј на познатите – и на нашата потреба да ги допреме

Денешниот „Мадам Тисо“ е далеку од патувачката изложба на една жена од XIX век. Официјалната страница на лондонската атракција наведува дека посетителите денес поминуваат низ повеќе зони и интерактивни искуства, со повеќе од 150 восочни фигури на познати личности, историски фигури и поп-културни јунаци.

Но, иако сценографијата се променила, суштината останала речиси иста. Посетителот не оди таму само за да види колку е „реална“ фигурата. Тој оди за да ја изведе сопствената близина со славата. Да застане до актер, пејач, премиер, монарх, спортист. Да направи фотографија што вели: еве ме, барем за миг, во истата рамка со оние што светот ги гледа.

Во тоа има нешто смешно, но и нешто длабоко човечко. Славата секогаш создавала дистанца. Музејот ја поништува таа дистанца со измама што сите доброволно ја прифаќаме. Знаеме дека фигурата е восок. Знаеме дека не гледа, не дише, не мисли. Но сепак се доближуваме. Се насмевнуваме. Се фотографираме. На неколку секунди, имитацијата ни е доволна.

Зошто приказната за Мадам Тисо не старее

Приказната за Мадам Тисо трае затоа што не е само приказна за музеј. Таа е приказна за тоа како општеството ги создава своите лица. Во XVIII и XIX век тоа биле филозофи, кралеви, револуционери, злосторници и воени херои. Денес се актери, инфлуенсери, спортисти, политичари и фиктивни суперхерои. Менито се менува; гладот останува.

Ние сакаме лицата да останат. Ги сакаме зачувани, репродуцирани, осветлени, поставени пред нас. Восокот е само постар роднина на фотографијата, филмот, телевизијата, Инстаграмот и дигиталниот аватар. Тој прави нешто што современата култура го прави постојано: создава присуство таму каде што реално нема присутен човек.

Паноптикумски кажано, „Мадам Тисо“ е музеј на една стара човечка слабост: потребата да се гледаме себеси покрај оние што сме ги прогласиле за поголеми од нас. Но токму затоа е важен. Тој не ни кажува само кои биле славни, туку и зошто славата ни треба како огледало.

Восочниот човек и живиот поглед

Најчудното во восочните фигури не е тоа што личат на живи луѓе. Најчудното е што нè тераат да се однесуваме како да се живи. Пред нив го коригираме лицето, држењето, насмевката. Се поставуваме. Се гледаме себеси во сцената. Фигурата е неподвижна, но нашиот поглед ја оживува.

Во тоа е парадоксот на Мадам Тисо: музејот не го создава само восокот. Го создава и нашиот однос кон него. Од револуционерните посмртни маски до денешните селфи-фотографии, приказната е иста – човекот сака да му даде форма на она што го плаши, го восхитува или го надминува.

Мари Тисо почнала со занает, преживеала револуција, ја носела својата изложба низ Британија и создала институција што ја надживеа. Но нејзиниот вистински музеј не е само зградата во Лондон, ниту глобалната мрежа на атракции што подоцна го понесе нејзиното име. Нејзиниот вистински музеј е нашата трајна желба да го видиме лицето на историјата, па макар било направено од восок.