Самосвојноста не е тврдоглава желба човек да биде различен по секоја цена. Таа е многу потивка, подлабока и потешка состојба: способност да се остане свој и тогаш кога околината бара приспособување, имитација, молк или удобна маска. Во време во кое секојдневието нè учи да се претставуваме, самосвојноста нè враќа кон прашањето што ретко го изговараме гласно: колку од она што го живееме навистина е наше?

Да се биде самосвоен не значи да се биде изолиран од светот. Напротив, самосвојниот човек е длабоко свесен за светот, за другите луѓе, за времето во кое живее, за притисоците што го обликуваат. Разликата е во тоа што тој не се предава целосно на нив. Не дозволува туѓиот вкус да му стане совест, ниту туѓиот страв да му стане судбина.

Меѓу карактерот и улогата

Секој човек живее низ улоги: дете, родител, пријател, работник, граѓанин, верник, критичар, сведок на своето време. Улогите не се проблем сами по себе. Проблемот почнува кога улогата го проголтува човекот, кога личноста станува само функција, профил, очекување или реакција на туѓ поглед.

Современата култура често ја меша самосвојноста со стил. Доволно е некој да изгледа необично, да говори провокативно или да се издвојува од мнозинството, па веднаш му се припишува „автентичност“. Но самосвојноста не е костим. Таа не е прашање на надворешна разлика, туку на внатрешна одговорност. Човек може да биде многу впечатлив, а длабоко несвој; може да биде тивок, ненаметлив и речиси незабележлив, а целосно свој.

Во филозофската традиција прашањето за автентичноста се врзува за човековата способност јасно да ги препознае сопствените уверувања, желби и одговорности, а не само да го повторува јазикот на средината во која живее. Stanford Encyclopedia of Philosophy ја разгледува автентичноста токму како однос меѓу личното уверување и јавниот живот, односно како способност човек да го изрази сопствениот став без да се стопи во безличноста на мнозинството.

Самосвојноста не е бунт без мерка

Има луѓе кои мислат дека да се биде свој значи секогаш да се спротивставуваш. Тоа е плитко разбирање. Постојаното негирање може да биде исто толку зависно од другите колку и слепото согласување. Ако некој секогаш вели „не“ само за да не биде како другите, тој сè уште живее според нив. Само што ја избрал обратната страна на истата зависност.

Самосвојноста бара внатрешна мера. Таа знае кога треба да се каже „да“, кога „не“, а кога е најчесно да се молчи. Таа не се докажува со врева, туку со доследност. Не ѝ треба постојано сведоштво од публиката, зашто не е создадена за аплауз. Самосвојниот човек не мора секогаш да победи во разговорот; доволно му е да не се изгуби во него.

Затоа самосвојноста има морална тежина. Таа е поврзана со личниот интегритет, со онаа тивка линија што човек ја повлекува пред себе: до тука можам да се приспособам, од тука почнувам да се предавам. Таа линија не е секогаш видлива за другите, но човек добро знае кога ја преминал.

Толпата како најудобно засолниште

Најголемиот противник на самосвојноста не е секогаш тиранијата, ниту отворената забрана. Многу почесто тоа е удобноста. Толпата нуди топлина, припадност, заштита од одговорност. Во толпата човек полесно греши, зашто грешката веќе не изгледа лична. Сите така мислат, сите така прават, сите така зборуваат – таа реченица е едно од најстарите прибежишта на несамосвојниот живот.

Егзистенцијалистичката мисла токму тука ја поставува драмата на човекот: меѓу јавноста, стадото, „тие“ и личната одговорност за сопственото постоење. Stanford Encyclopedia of Philosophy забележува дека кај Кјеркегор, Ниче и Хајдегер постои силна критика на човековото губење во безличниот колектив.

Кај нас, ова прашање има и посебна културна тежина. Мали средини често имаат силна меморија и уште посилна потреба да го надгледуваат поединецот. „Што ќе речат луѓето?“ не е обична фраза, туку цел систем на внатрешна цензура. Таа реченица воспитувала генерации да бидат внимателни, пристојни, трпеливи, но и уплашени од сопствениот глас. Самосвојноста во таква средина не е само личен избор; таа е мала културна еманципација.

Да се биде свој значи да се прифати и сопствената сложеност

Лесно е да се изгради слика за себе. Потешко е да се живее со вистината за себе. Самосвојноста не бара човек да биде едноставен, секогаш сигурен, секогаш храбар, секогаш доследен во надворешна смисла. Таа бара нешто поискрено: да не се лаже себеси за сопствените мотиви.

Човек може да биде растргнат, противречен, ранлив, променлив – и сепак самосвоен, ако има храброст да ја погледне сопствената противречност. Несамосвојноста не е во тоа што се менуваме; таа е во тоа што се преправаме дека нашата промена е туѓа вина, дека нашите компромиси се само околности, дека нашите избори немаат цена.

Тука самосвојноста се доближува до зрелоста. Незрелиот човек сака да биде посебен без да ја плати цената на посебноста. Зрелиот знае дека секое „јас“ носи последици: можност да бидеш погрешно разбран, да бидеш сам, да изгубиш одредена удобност, да не влезеш во туѓиот калап. Самосвојноста не е пат кон лесен живот. Таа е пат кон живот што може да се нарече свој.

Дигиталната маска и новата несамосвојност

Денес човек не се губи само во толпата на плоштадот, туку и во толпата на екранот. Дигиталниот живот постојано нè поттикнува да се уредуваме како изложба: лице, став, вкус, успех, болка, мислење – сè може да стане содржина. Во таков свет самосвојноста е особено ранлива, зашто лесно се претвора во бренд.

Профилот знае да биде поуспешен од личноста. Објавата знае да биде похрабра од човекот што ја напишал. Јавното „јас“ може да стане толку грижливо обликувано што внатрешниот човек останува без воздух. Затоа денес не е доволно да се прашаме што мислиме. Треба да се прашаме и за кого мислиме, пред кого се обликуваме, чиј поглед тајно го носиме во себе.

Во таа смисла самосвојноста е и отпор кон информациското преоптоварување, кон секојдневната потреба да се реагира на сè и да се биде постојано присутен. Паноптикум веќе ја отвора оваа тема преку текстот „Психологија на секојдневието“, каде современиот човек е прикажан како уморен не толку од физички напор, колку од непрекинат прилив на информации.

Самосвојноста како култура на внатрешна слобода

Не постои самосвојност без слобода, но не постои ни слобода без дисциплина. Ова е парадоксот што современиот човек често го заборава. Да се биде слободен не значи да се следи секој импулс. Тоа може да биде само друг вид ропство – ропство на моментот, на желбата, на повреденото его, на потребата за признание.

Самосвојноста ја бара онаа поретка слобода: да можеш да избереш и кога никој не те принудува; да можеш да одбиеш и кога сите ти аплаудираат; да можеш да останеш верен на нешто што не носи непосредна корист. Таквата слобода не е спектакуларна. Таа е речиси невидлива. Се покажува во начинот на кој човек работи, сака, простува, зборува, молчи, се повлекува или останува.

Самосвојноста не е совршенство на карактерот. Таа е постојано враќање кон себе по секое расејување. Човекот не е еднаш засекогаш свој. Тој се освојува себеси низ времето: преку грешки, срам, отпори, избори, загуби, тивки победи што никој не ги забележува.

Зошто самосвојноста ни е потребна денес

Општество без самосвојни луѓе може да биде дисциплинирано, продуктивно, гласно, дури и успешно според надворешни мерила. Но тоа тешко може да биде навистина живо. Без самосвојност нема силна култура, нема зрела јавност, нема мисла што се спротивставува на инерцијата. Има само повторување.

Самосвојниот човек не е непријател на заедницата. Напротив, токму тој може најмногу да ѝ даде, затоа што не ѝ пристапува како ехо, туку како личност. Заедницата што се плаши од самосвојни луѓе, всушност се плаши од сопственото созревање. А човек што се плаши да биде свој, постепено почнува да живее живот што изгледа прифатливо, но не му припаѓа.

Самосвојноста е тивка храброст. Не мора да има големи зборови, ниту драматични гестови. Понекогаш е само реченица кажана со мирен глас. Понекогаш е одлука да не се учествува во нешто што сите го сметаат за нормално. Понекогаш е верност кон сопствената мера, и тогаш кога таа мера не е исплатлива.

Да се биде свој не значи да се затвори човек во себе, туку да има од каде да излезе пред светот. Само оној што има внатрешен дом може навистина да сретне друг човек.