Европската Унија повторно го претвора проширувањето од политичко ветување во процес со конкретни чекори. Црна Гора и Албанија затвораат преговарачки поглавја, Украина и Молдавија отвораат нови кластери, а Брисел веќе подготвува посебни патокази за четирите земји што ги смета за предводници на новиот бран на проширување. Македонија, иако кандидат за членство од 2005. година, засега не е меѓу нив.
Токму во таков момент во Црна Гора се одржува Самитот на Берлинскиот процес. Германскиот канцелар Фридрих Мерц испрати јасна политичка порака дека Германија сака побрзо приклучување на Западен Балкан кон Унијата, но истовремено побара продолжување на реформите. Така, старото прашање за европската перспектива на регионот добива нова тежина: ЕУ очигледно сака да се проширува, но веќе не сите кандидати се движат со иста брзина.
Четири кандидати веќе се во побрзата европска група
На почетокот на октомври еврокомесарката за проширување Марта Кос потврди дека Европската комисија планира посебни патокази за Црна Гора, Албанија, Молдавија и Украина. Тие треба да содржат временски рамки и пресвртници преку кои појасно ќе се следи напредокот кон членството. Кос истовремено нагласи дека процесот останува заснован врз индивидуалните резултати на кандидатите и дека нема кратенки.
Разликата веќе се гледа во практиката. На пристапните конференции на 12. и 13. октомври Црна Гора стигна до 21 привремено затворено поглавје од 33, додека Албанија ги има отворено сите 33 и привремено затворено четири. Украина и Молдавија, пак, отворија преговори за кластерите што ги опфаќаат внатрешниот пазар, конкурентноста и инклузивниот раст.
Ова повеќе не е само реторика за „европска перспектива“. Станува збор за мерливи чекори во пристапниот процес и за политичка намера Унијата паралелно да се подготвува за прием на нови членки. Европската комисија веќе разговара и за институционалните, буџетските и политичките промени што ќе бидат потребни во самата ЕУ пред следното проширување.
За Македонија токму тука се отвора најнепријатното прашање. Земјата ја поднесе апликацијата за членство во 2004. година, кандидатски статус доби во 2005. година, првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022., а скринингот заврши во декември 2023. година. Сепак, првиот преговарачки кластер сè уште не е отворен. Претходно на Panoptikum пишувавме дека Европа веќе црта рокови, додека Македонија останува без сопствен календар.
Берлинскиот процес повторно го враќа Западен Балкан во геополитичкиот фокус
Самитот во Милочер кај Будва го затвора годишното претседавање на Црна Гора со Берлинскиот процес. Според официјалната најава на Владата на Црна Гора, во фокусот се економскиот раст, конкурентноста, безбедноста, регионалната соработка и приближувањето на Западен Балкан кон ЕУ. На самитот учествуваат лидерите од шесте земји од регионот, претставници на членките на Унијата и еврокомесарката Марта Кос.
Германскиот канцелар Мерц порача дека земјите од Западен Балкан можат да сметаат на германската поддршка за членство, но ја поврза таа поддршка со реформите и политичката волја. Суштината на германската порака е дека геополитичката потреба од проширување не го укинува критериумот на индивидуален напредок.
Истата линија се слушна и во Скопје. Германската амбасадорка Петра Дрекслер оцени дека поврзувањето на Западен Балкан веќе не е само економско прашање, туку дел од пошироката европска стабилност. Таа ги поврза инфраструктурата, кибернетската и климатската отпорност, економијата и владеењето на правото со современата безбедносна архитектура на Европа.
Тоа ја менува и природата на европската интеграција. Железниците, патиштата, енергетските мрежи, дигиталната инфраструктура и единствениот пазар повеќе не се третираат само како економски проекти, туку како дел од политичката и безбедносната отпорност на континентот. Затоа и постепената интеграција на Македонија во европскиот единствен пазар може да напредува и пред полноправното членство.
Македонија меѓу реформите и политичката блокада
Премиерот Христијан Мицкоски пред самитот во Црна Гора изјави дека очекува силни пораки за интеграцијата на Западен Балкан и дека Владата останува посветена на реформската агенда. Истовремено, тој повторно ја изложи позицијата на Владата дека македонското досие е блокирано поради причини што ги смета за вештачки. Тоа е позицијата на македонската Влада, додека европските институции остануваат врз рамката договорена во 2022. година.
Практично, Македонија се наоѓа во специфична положба. Земјата формално е во пристапниот процес и постепено се вклучува во одделни европски механизми, но не напредува со темпото на кандидатите што Брисел сега ги издвојува како предводници. Како што веќе анализиравме во текстот за интеграцијата пред членството и македонската блокада, економското приближување кон Унијата не е исто што и отворањето на пристапните кластери.
Токму затоа денешната разлика не треба да се мери само со бројот на години поминати во чекалната. Поважно е што другите кандидати веќе акумулираат нови преговарачки резултати во момент кога ЕУ повторно има политичка волја за проширување. Секоја следна затворена глава во Подгорица или Тирана и секој нов кластер за Киев или Кишињев ја зголемува фактичката дистанца што Македонија еден ден ќе треба да ја надомести.
Кога геополитиката отвора врата, календарот станува важен
Промената во Брисел е значајна затоа што со години проблемот на Западен Балкан беше недостатокот на јасна европска политичка волја. Во 2026. година ситуацијата е поинаква: Советот на ЕУ веќе регистрира конкретен напредок на четири кандидати, Европската комисија подготвува патокази, а Берлинскиот процес повторно се користи како инструмент за поврзување на регионот со Унијата.
За Македонија европската перспектива формално не исчезнува. Прашањето е дали земјата ќе успее да го претвори повторно отворениот европски момент во сопствено придвижување. Во политика на проширување во која повторно се појавуваат рокови, пресвртници и кандидати што напредуваат со различни брзини, чекањето повеќе не значи само изгубено време – значи дека другите продолжуваат да се движат.
Извори
– European Commission – Enlargement and Eastern Neighbourhood:
European Commission – Preparing for a wider Union
– European Commission – Montenegro accession negotiations:
European Commission – Montenegro closes three more chapters
– German Federal Government – Bundesregierung:
Bundesregierung – Berlin Process Summit 2026
– Government of Montenegro – Berlin Process Leaders’ Summit
