Случајот со АЛТА банка веќе не е само банкарска приказна. По одземањето на дозволата за работа на АЛТА банка АД Белград, привремената администрација во АЛТА банка АД Битола и собраниската расправа во Македонија, во јавноста се отворија нови прашања за сопственичките врски, старите институционални одлуки и кредит од пет милиони евра што e сега предмет на политички обвинувања.
Проблемот е што во истиот јавен простор во моментов се движат три различни категории информации: официјални регулаторни факти, политички тврдења и прашања што сè уште немаат институционален одговор. Ако тие се измешаат, случајот лесно се претвора во партиска приказна во која станува тешко да се види што навистина е утврдено.
Во Србија – одземена дозвола и стечај, во Македонија – администрација
На 30. октомври годинава Народната банка на Србија ѝ ја одзеде дозволата за работа на АЛТА банка АД Белград. Српскиот регулатор соопшти дека на одлуката ѝ претходеле супервизорски активности и привремена мерка, а дека било утврдено значително влошување на финансиската состојба на банката и опасност од дополнително влошување на нејзината ликвидност. Истовремено биле исполнети условите за отворање стечајна постапка. Тоа го потврдува официјалното соопштение на Народната банка на Србија.
Во Македонија беше избран поинаков регулаторен пат. На 1. ноември Народната банка воведе тримесечна администрација во АЛТА банка АД Битола. Причината е директно поврзана со случувањата во Србија: АЛТА банка АД Белград поседуваше квалификувано учество од 95,336% во капиталот на битолската банка, а македонскиот регулатор ја повлече согласноста за тоа учество.
Во официјалното известување на АЛТА банка АД Битола се наведува дека администрацијата е воведена за заштита на имотот и репутацијата на банката, како и на интересите на депонентите и доверителите.
Оттука е важно разграничувањето што Panoptikum го прави од почетокот на случајот: АЛТА банка во Белград остана без дозвола и влезе во стечајна постапка, додека АЛТА банка АД Битола не е во стечај и не ѝ е одземена дозволата за работа. Таа функционира под привремена администрација. За тоа што практично значи ова за клиентите, Panoptikum претходно пишуваше во анализата за ограничувањата за штедачите, фирмите и кредитокорисниците.
Случајот со Addiko не бил забрана за работа во ЕУ
Во политичката расправа се појави и прашањето дали АЛТА банка претходно имала проблем со европските финансиски регулатори. Овде документите дозволуваат прилично прецизно разграничување.
Во август 2024. година Европската централна банка утврдила дека Alta Pay Group и Diplomat Pay дејствувале заеднички при стекнувањето вкупно 19,62% од акциите на Addiko Bank AG, со што бил надминат прагот од 10% за квалификувано учество без навремено известување на австрискиот регулатор. Поради тоа биле суспендирани гласачките права поврзани со уделите од 9,63% и 9,99%.
Тоа не е исто што и забрана АЛТА банка да работи во Европската Унија. Документацијата на Addiko Bank покажува дека станувало збор за постапка поврзана со акционерско учество и пријавување квалификуван удел. Откако Diplomat Pay го продал својот удел во декември 2024. година, ЕЦБ во февруари 2025. година констатирала дека повеќе нема заедничко дејствување, со што престанала и основата за суспензијата на гласачките права.
Одделно од тоа, австриската FMA во септември 2024. година изрекла парична казна од 154.560 евра за Alta Pay Group поради задоцнето известување за преминување на праговите на сопственичко учество. И ова е регулаторна санкција за обврска за известување, а не општа забрана за банкарско работење во ЕУ.
Кредитот од 5 милиони евра – засега политичко тврдење, не утврдена злоупотреба
На 14. ноември ВМРО-ДПМНЕ отвори нова линија во случајот, барајќи Јавното обвинителство да ги испита одлуките од 2023. година поврзани со деловните односи со АЛТА банка и кредит од 5 милиони евра одобрен во 2025. година на компанија за која во јавноста се тврди дека е поврзана со „АС Сењак“ и со Селаудин Арифи, посочуван како сват на лидерот на ДУИ, Али Ахмети.
Според партиското соопштение, тогашниот министер за финансии Фатмир Бесими во 2023. година предложил на владина седница точка поврзана со деловни односи со АЛТА банка. Од ВМРО-ДПМНЕ сега прашуваат дали тогашните функционери знаеле за подоцнежните деловни релации и под кои услови бил одобрен кредитот.
Сепак, во оваа фаза мора да се задржи јасната граница меѓу прашање и доказ. Самото постоење кредит, доколку биде потврдено со банкарска документација, не докажува незаконско политичко влијание. Не се објавени докази дека кредитот бил одобрен спротивно на банкарските правила, дека гаранциите биле несоодветни или дека некој функционер интервенирал во постапката. Тоа се прашања за кои ВМРО-ДПМНЕ бара истрага, а не веќе утврдени факти. Таквото разграничување е особено важно бидејќи случајот веќе беше предмет на надзорна расправа во Собранието, на која беа отворени прашања за проверките при промената на сопственоста, работата на институциите и можната одговорност.
Една банка, две држави – но не и идентична правна состојба
Споредбата меѓу Србија и Македонија е неизбежна, но лесно може да доведе до погрешен заклучок. Српскиот регулатор одлучил дека се исполнети законските услови за одземање на дозволата на АЛТА банка АД Белград. Македонскиот регулатор, пак, реагирал на проблемот со доминантниот акционер со повлекување на согласноста за неговото квалификувано учество и со воведување администрација во банката во Битола.
Различната мерка сама по себе не докажува ниту дека едниот регулатор бил построг, ниту дека другиот бил поблаг. За таква оценка би требало да се споредат билансите, ликвидноста, капиталот, изложеноста на ризици и сите супервизорски наоди за двете банки – документи кои јавноста во целост ги нема.
Во Македонија, институционалната насока засега оди кон стабилизирање и промена на сопственоста. Премиерот Христијан Мицкоски најави дека очекува аукција кон крајот на ноември или почетокот на декември, додека гувернерот Трајко Славески претходно говореше за интерес од повеќе потенцијални инвеститори. Panoptikum детално го следи и процесот за можната продажба и нов сопственик на АЛТА банка.
Клучното прашање сега е кој документ што докажува
Политичката расправа околу АЛТА банка веројатно ќе продолжи, особено ако се појават нови документи за одлуките од 2023. година, кредитните односи или сопственичките врски. Но токму затоа секој нов навод треба да се чита според неговата тежина.
Одземањето на дозволата во Србија е факт. Администрацијата во Битола е факт. Суспензијата на гласачките права во Addiko е документиран регулаторен настан, но не била забрана за работење на АЛТА банка во ЕУ. Кредитот од 5 милиони евра и можните политички врски околу него се тема што заслужува институционална проверка, но во моментов јавните обвинувања не се исто што и доказ за злоупотреба.
За клиентите, пак, најважниот исход ќе биде многу попрактичен: дали АЛТА банка АД Битола ќе добие стабилен нов сопственик, кога целосно ќе се нормализира нејзиното работење, и дали постапката ќе заврши без загуби и дополнителна неизвесност за луѓето и компаниите кои таму ги чуваат своите пари.
