На прв поглед податокот звучи охрабрувачки: осуммина од десетмина граѓани во Македонија не би прифатиле пари за да потпишат петиција спротивна на своите политички убедувања. Во време кога јавноста често се опишува како уморна, цинична, поткуплива и разочарана ова изгледа како ретка добра вест. Сепак, нешто во граѓанинот не е на продажба.

Но токму тука почнува поважниот дел од приказната. Истото истражување покажува и друга, многу потемна страна: македонската онлајн политичка комуникација е натопена со гнев, омраза и непријателство. Значи, граѓанинот можеби не сака да го продаде своето убедување, но е фатен во јавен простор во кој убедувањето многу лесно се претвора во оружје.

Тоа е македонскиот парадокс: политичката лојалност не се купува лесно со пари, но секојдневно се троши во бес, навреди и дигитални ровови.

Истражување што кажува повеќе од бројката

Според наодите од европскиот проект ENCODE, презентирани од Институтот за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје, 80% од испитаниците во Македонија одбиле да разгледаат можност за паричен надомест во замена за потпишување петиција спротивна на нивните политички убедувања. Во друг експеримент, 78% одбиле да размислат за финансиска компензација за воздржување од гласање.

Овие податоци не се банални. Тие покажуваат дека политичкото убедување кај голем дел од граѓаните не е само став што се менува според моменталната корист. За многумина тоа е дел од личниот идентитет, моралната слика за себе и чувството на припадност. Затоа парите тука не функционираат како лесна замена. Не затоа што граѓаните живеат во идеална демократија, туку затоа што политичкото убедување, во земја како Македонија, често е многу повеќе од изборна преференција.

Тоа е семејна приказна, историска рана, етничко чувство, социјална судбина, локална припадност, лична гордост или акумулирана разочараност. Затоа и не се „менува“ како оператор, банка или навика за купување. Во Македонија политиката ретко е само политика. Таа е биографија.

Не е проблемот што имаме емоции, туку што имаме малку добри емоции

Една од поважните поенти на проектот ENCODE е дека современата политика не страда од „премногу емоции“, туку од премногу тесен емоционален репертоар. Ако јавниот простор е преплавен само со гнев, страв, презир и омраза, тогаш демократијата не станува пожива, туку посиромашна.

На настанот во Скопје беше претставен концептот на „афективен плурализам“ – идеја дека здравата демократска комуникација не бара студена, безлична политика, туку поширок спектар на јавни емоции: надеж, грижа, доверба, солидарност, љубопитност, сомнеж, храброст, па и разочараност што не мора веднаш да премине во омраза.

За жал. македонската политика одамна го стесни тој спектар. Таа најлесно произведува бес. Бес кон „предавниците“, бес кон „патриотите“, бес кон „корумпираните“, бес кон „платениците“, бес кон „неписмените“, бес кон „урбаните елити“, бес кон „партиските војници“. Така се создава јавност која е политички будна, но демократски исцрпена.

Во таква атмосфера граѓанинот не мора да биде поткупен за да стане заробен. Доволно е постојано да биде навлекуван да реагира со најбрзата, најлутата и најплитката емоција. Гневот мобилизира брзо, но ретко гради нешто трајно.

Омразата како секојдневен политички јазик

Особено загрижувачки е делот од истражувањето поврзан со социјалните мрежи. Според анализата на содржини од платформата X, во Македонија биле анализирани околу 120.000 објави и коментари, а 98% од коментарите насочени кон политичари содржеле елементи на омраза, додека 82% содржеле индикатори на гнев.

Ова не значи дека секој граѓанин е полн со омраза. Значи дека просторот во кој се води политичкиот разговор е така поставен што најгласни, највидливи и најнаградувани се токму најагресивните форми на израз. Алгоритмот, партиската мобилизација, медиумската логика и личната фрустрација се спојуваат во една опасна машина: колку повеќе напад, толку повеќе видливост; колку повеќе видливост, толку повеќе имитација.

Затоа не е доволно да се каже дека „народот е таков“. Народот не пишува во вакуум. Јавниот јазик се учи. Се учи од политичари, од партиски прес-конференции, од телевизиски дуели, од портали, од коментари, од инфлуенсери, од партиски штабови, од секојдневната нормализација на навредата како аргумент.

Кога политичарите зборуваат како непријатели, граѓаните ретко ќе разговараат како сограѓани.

Рамнодушноста може да биде потивка, но поопасна

Во истражувањето има уште една важна нијанса: граѓаните кои чувствуваат гнев, анксиозност или надеж биле помалку подготвени да ги „монетизираат“ своите политички права, додека политички рамнодушните испитаници биле поотворени за таква можност. Оваа реченица заслужува да се прочита двапати.

Таа не го слави гневот. Таа предупредува дека политичката рамнодушност е опасна затоа што го празни граѓанинот од врската со јавниот живот. Кога човек ќе престане да чувствува дека неговиот глас, став или отпор имаат смисла, тогаш парите, услугата, клиентелизмот или апатијата полесно влегуваат на местото на уверувањето.

Во Македонија често се плашиме од преголема политичка страст. Со право. Таа знае да стане насилна, слепа и фанатична. Но уште потивко нè јаде другата крајност: граѓанин кој вели „сите се исти“, „ништо не се менува“, „не ме интересира“, „нека земе кој што може“. Тоа е моментот кога демократијата не паѓа со врева, туку со рамнодушно кревање раменици.

Затоа вистинската задача не е да се изгаснат емоциите од политиката. Тоа не е можно, а не е ни пожелно. Задачата е да се отвори простор за емоции што не уништуваат: надеж без наивност, критика без омраза, страв без хистерија, гордост без понижување на другиот.

Политичката припадност како идентитетска тврдина

Зошто 80% од граѓаните не би потпишале спротивна петиција за пари? Еден одговор е достоинство. Друг е недоверба. Трет е тврд идентитет. Четврти е страв од симболично предавство. Најверојатно, сите се точни во различна мера.

Во општества со долга партиска поларизација, политичкото убедување често се претвора во тврдина. Човек не го брани само ставот, туку својата група, своето минато, својот избор, својата верзија на вистината. Тогаш прашањето „дали би потпишал спротивна петиција за пари“ не звучи како граѓански експеримент, туку како морален тест.

Тоа објаснува зошто граѓаните одбиваат пари. Но не објаснува како да излеземе од рововите. Достоинството е добро кога човек не се продава. Станува проблем кога никогаш не слуша, не преиспитува и не признава дека и другиот може да има легитимен страв, искуство или аргумент.

Тука е границата меѓу убедување и фанатизам. Убедувањето има корен. Фанатизмот има ѕид.

Демократијата не е само чесност, туку и способност за разговор

Овој наод не треба да се чита како романтична слика за македонскиот гласач. Не сме откриле идеална граѓанска култура. Откриваме сложен профил: граѓани кои не сакаат лесно да ги продадат своите политички права, но живеат во јавна средина во која политичкиот говор често е отровен.

Тоа е добра и лоша вест во исто време. Добра, затоа што демократската отпорност не е исчезната. Лоша, затоа што отпорноста без култура на разговор може да стане само тврдоглавост. А тврдоглавата демократија лесно се претвора во блокирано општество: секој е убеден, никој не слуша; секој е чесен пред својата група, никој не гради доверба надвор од неа.

На Panoptikum веќе беше отворена темата за политичкиот јазик што полесно мобилизира гнев отколку разум. Ова истражување само ја дава емпириската заднина на истата болест: Македонија не е општество без вредности, туку општество во кое вредностите често се заробени во погрешен тон.

Што треба да научи политиката од ова

Политичките партии најверојатно ќе го прочитаат истражувањето на начин што им одговара. Едни ќе кажат дека народот е принципиелен. Други ќе го видат како доказ дека гласачкото тело е стабилно и тешко се поместува. Трети ќе го искористат податокот за уште една дневна пресметка.

Сериозното читање е друго. Ако граѓаните не ги продаваат лесно своите убедувања, тогаш политиката има обврска да не ги третира како евтина маса за манипулација. Ако омразата е толку присутна во коментарите, тогаш политичарите, медиумите и платформите имаат обврска да не ја хранат како нормална форма на учество. Ако рамнодушноста е ризик, тогаш институциите имаат обврска да покажат дека учеството има смисла.

Македонија не мора да избира меѓу ладна технократска политика и разгорена омраза. Постои и трет пат: политика што признава дека луѓето чувствуваат, но не ги злоупотребува нивните чувства; политика што знае дека стравот е реален, но не го претвора во индустрија; политика што разбира дека надежта не е слабост, туку демократска енергија.

Најпосле, бројката од 80% не е повод за самозадоволство. Таа е шанса. Ако граѓаните сè уште не го продаваат лесно својот политички интегритет, тогаш јавниот живот не е изгубен. Но ако тој интегритет продолжи да се троши во омраза, навреди и партиски ровови, ќе останеме со чудна демократија: чесна во експеримент, сурова во коментар, неподвижна во стварноста.