Просечната нето-исплата од вториот пензиски столб изнесува 9.878 денари. Тоа е бројка што лесно се претвора во политичка пресуда – или дека системот пропаднал или дека треба да се остави недопрен уште две децении. Ниту едното, ниту другото е сериозен одговор.

Заклучно со 30. јуни 2026. година исплата од индивидуалните сметки добиваат само 147 корисници. Тие не се доволни за конечна оценка на системот што опфаќа стотици илјади осигуреници, но се доволни за да се отвори непријатното прашање: дали вториот столб навистина ќе создава пензии што ќе обезбедат достоинствен живот или само скромен додаток на сè понесигурната државна пензија?

Исплатата од 9.878 денари е предупредување, не пресуда

Вкупниот нето-износ што им се исплаќа на 147 корисници изнесува 1.452.089 денари, а просечната исплата е 9.878 денари. Просечниот пензиски стаж на овие лица е 22 години, додека просечната пензиска основица изнесува 38.880 денари.

Најголемиот дел од корисниците – 113 лица или 77% – се луѓе кај кои средствата од вториот столб учествуваат во обезбедувањето на минималниот пензиски износ. Тоа е важен контекст. Првите пензионери од капитално финансираниот систем немаат целосен работен век поминат во вториот столб, кој функционира од 2006. година.

Затоа овие исплати не ја прикажуваат целосната иднина на системот. Истовремено, не смеат да се потценуваат како статистичка случајност. За човек што треба да живее со пензијата нема утеха во објаснувањето дека системот е сè уште млад.

Бројката од 9.878 денари покажува дека пензиската сигурност не зависи само од работата на фондовите. Таа зависи и од должината на стажот, висината на пријавената плата, редовноста на придонесите, периодите на невработеност и реалната вредност на парите по инфлацијата. Индивидуалната сметка може да го оплодува уплатеното, но не може да создаде висока пензија од ниски или нередовни придонеси.

Системот е голем, а примерокот на пензионери е сè уште мал

Официјалниот квартален извештај на МАПАС покажува дека на 30. јуни 2026. година задолжителните пензиски фондови имаат вкупно 637.977 членови. Наспроти оваа бројка, сегашните 147 корисници на исплати се само првиот тесен пресек на системот.

Од Асоцијацијата на друштва за управување со пензиски фондови очекуваат бројот на корисници до 2030. година да се зголеми на околу 4.000 до 5.000. Дури со поголем број пензионери и со подолг период на уплати ќе може пореално да се оценува односот меѓу платените придонеси, инвестициските приноси и конечните пензиски исплати.

Паноптикум веќе предупреди дека вториот пензиски столб се приближува кон својата прва голема сметка. Таа сметка нема да покаже само колку успешно инвестирале фондовите. Ќе ја покаже и цената на ниските плати, работата на непријавена или пониско пријавена основица, испрекинатиот стаж и долгогодишното иселување на работоспособното население.

Национализацијата би купила време, не стабилност

Од пензискиот придонес 6% од бруто-платата на членот се насочуваат во вториот столб. Средствата се евидентираат на индивидуална сметка, се инвестираат и треба да финансираат дел од идната пензија. Поголемиот дел од придонесот останува во првиот столб и се користи за исплата на сегашните пензии.

Токму акумулираните средства на индивидуалните сметки го создаваат политичкото искушение тие да се претстават како брзо решение за дефицитот на Фондот на ПИОМ. Според ставот на АДПФ, национализацијата би обезбедила пари за ограничен период од приближно една и пол до три години.

Потоа проблемот би се вратил, само со една суштинска разлика – идните пензионери повеќе не би ја имале сопствената капитализирана заштеда. Национализацијата не го зголемува бројот на вработени, не ги подига платите, не го намалува иселувањето и не ја подобрува наплатата на придонесите. Таа само ја преместува сметката од сегашноста во иднината.

Слабостите на првиот столб се реални. Анализата на Паноптикум за дефицитот и институционалните проблеми во Фондот на ПИОМ покажа систем што подолго време зависи од буџетски трансфери и одложени структурни решенија. Одговорот не е одземање на индивидуалната заштеда, туку поголема финансиска дисциплина и одговорност на институциите.

Приносот мора да се мери и по инфлацијата

Од АДПФ го опишуваат вториот столб како стабилен механизам за долгорочно пензиско штедење и предлагаат регулаторни промени, поширок избор на финансиски инструменти и воведување мултифондови. Овие предлози имаат смисла само доколку се следат со целосна транспарентност за приносите, ризиците и трошоците, а не со промотивни уверувања.

Официјалните податоци на МАПАС покажуваат дека за 7-годишниот период до 30. јуни 2026. година номиналниот годишен принос на трите задолжителни фондови се движел од 5,29% до 6,40%. Реалниот принос, по влијанието на инфлацијата, се движел од минус 0,21% до 0,84%.

Токму реалниот принос е бројката што најмногу го интересира идниот пензионер. Номинален раст од 6% звучи солидно сè додека не се пресмета колкав дел од него е изеден од инфлацијата. Нискиот реален принос во определен период не значи дека долгорочното пензиско штедење нема смисла. Значи дека инвестициските стратегии, ограничувањата, надоместоците и управувањето со ризикот мора постојано да бидат под јавен и институционален надзор.

Мултифондовите се алатка, не волшебно решение

Предлогот за мултифондови подразбира различни инвестициски портфолија според возраста и времето што му останува на членот до пензионирање. Помладите осигуреници би можеле да прифатат повисок ризик во замена за поголем очекуван долгорочен принос, додека луѓето пред пензија постепено би преминувале кон постабилни вложувања.

Таквиот модел е логичен бидејќи човек на 25 години и човек на 62 години немаат ист инвестициски хоризонт. Сепак, мултифондовите сами по себе нема да создадат достоинствени пензии. Потребни се јасни правила, разумни трошоци, професионално управување и информации што граѓанинот навистина може да ги разбере.

Пензиската сметка не смее да биде извештај што членот го добива еднаш годишно и веднаш го заборава. Таа треба јасно да покаже колку пари се уплатени, колку чинело управувањето, колкав е приносот, колкава е реалната вредност на заштедата и каква пензија може да се очекува според различни сценарија.

Пензиската реформа почнува пред парите да стигнат во фондот

Ниту еден пензиски модел не може да биде стабилен во земја со ниски плати, масовно иселување, непријавена работа и сè понеповолен однос меѓу вработените и пензионерите. Во анализата „Европа старее – демографска криза, пензиски систем и иднината на семејството“ веќе се гледа дека стареењето на населението е економска сила што ги менува јавните финансии, пазарот на трудот и односите меѓу генерациите.

Во Македонија тој притисок е уште посилен поради помалата економија, пониските приходи и долгогодишното губење работоспособно население. Затоа реформата на вториот столб не може да се сведе само на прашањето каде ќе инвестираат фондовите. Таа почнува со реално пријавени плати, редовни придонеси, подобри работни места и институции што навреме ги исполнуваат своите обврски.

Исплатата од 9.878 денари не е причина за задоволство. 147 корисници не се доволни ниту за уривање на целиот модел. Јасно е само дека присвојувањето на индивидуалните заштеди не ја решава долгорочната пензиска криза. На системот му треба реформа што ќе ги подобри приносите и контролата, без да ја уништи довербата врз која почива секое долгорочно штедење.

Официјалниот извештај на МАПАС потврдува 637.977 членови во задолжителните фондови на 30. јуни 2026. година, како и номиналните и реалните приноси наведени во текстот.

Податоците за 147 корисници, просечната исплата од 9.878 денари, пензискиот стаж, основицата и очекуваниот раст на бројот на корисници до 2030. година се објавени врз основа на анализата на МАПАС и брифингот на АДПФ.

Проценката дека национализацијата би обезбедила само краткорочен прилив, како и предлозите за мултифондови и проширени инвестициски можности се ставови на АДПФ.