Македонскиот пензиски систем повторно стигнува до точката во која техничките детали стануваат животни прашања. Зад зборовите „втор столб“, „придонеси“, „портфолио“ и „актуарски проекции“ стои едноставна, непријатна дилема: дали човек што цел работен век плаќал придонеси ќе дочека пензија што навистина личи на сигурност или староста ќе стане уште една пресметка што државата ќе ја крпи подоцна?

Поводот е сериозен. Гувернерот на Народната банка Трајко Славески предупреди дека голем дел од идните пензионери што ќе остваруваат право преку двостолбниот систем би можеле да имаат пензија под законскиот минимум. Дел од медиумите пренесоа проценки дека ризикот се однесува на 70% до 80%, односно 80% до 90% од новите пензионери во одредени генерации, зависно од интерпретацијата на актуарските проекции и периодот на пензионирање. Притоа, суштината не е само во тоа дали некој формално ќе остане без минимална пензија, туку кој ќе ја покрие разликата кога индивидуалната сметка и првиот столб нема да бидат доволни.

Проблемот не е само во идната пензија, туку во довербата

Кога пензискиот систем е стабилен, граѓанинот не мора секојдневно да размислува каде завршуваат неговите придонеси. Тој верува дека системот работи тивко, дисциплинирано и во негова корист. Во Македонија токму таа доверба е најслабиот капитал. Затоа предупредувањето за вториот столб не треба да се чита како уште една дневнополитичка кавга, туку како сигнал дека архитектурата на идната старост мора да се погледне без партиски шум.

Славески се повикува на претходни актуарски проекции и предупредува дека државата би можела повторно да мора да интервенира – или со префрлање осигуреници назад во првиот столб или преку надоместување на разликата до најнискиот износ на пензија преку Фондот на ПИОМ. Слична интервенција, потсетува тој, била направена во 2019. година кога дел од осигурениците биле вратени во првиот столб.

Во оваа тема има една важна нијанса: предупредувањето не мора да значи дека граѓаните законски ќе останат без минимална пензија. Но може да значи дека системот ќе произведе пензии што самите по себе не го достигнуваат минимумот, па државата ќе мора да ја пополнува празнината. Тоа веќе не е само прашање за пензионерите. Тоа е прашање за буџетот, за младите работници и за идниот јавен долг.

Вториот столб како ветување и како ризик

Вториот пензиски столб беше замислен како капитално финансирана компонента: дел од придонесот оди на индивидуална сметка, се инвестира и треба да создаде личен пензиски капитал. Во теорија тоа звучи поодговорно од систем во кој сè зависи од тоа колку работници денес плаќаат за колку пензионери денес. Во практика таквиот модел бара три нешта што Македонија често ги нема во доволна мера: дисциплина на институциите, силен финансиски пазар и долга економска стабилност.

Официјалниот систем го објаснува вториот столб како задолжително капитално финансирано пензиско осигурување, а првиот столб како осигурување врз основа на генерациска солидарност. Таа разлика е суштинска: во првиот столб работните генерации ги финансираат сегашните пензионери, додека во вториот столб секој член има лична сметка и очекува принос од инвестираните средства. За поширок контекст е корисно да се погледне и официјалното објаснување на системот на пензиското и инвалидското осигурување.

Проблемот почнува кога личната сметка не расте доволно брзо, кога приносите се умерени, кога инфлацијата ја јаде реалната вредност на парите и кога придонесите не се префрлаат навреме. Тогаш вториот столб од ветување за поголема сигурност се претвора во механизам што создава нова зависност од државната интервенција.

Доцнењето на придонесите е мала бројка за човек, голема штета за системот

Посебно алармантен дел од приказната е наодот за ненавремено префрлање на придонесите кон приватните пензиски друштва. Државниот завод за ревизија алармирал за над 42 милиони евра кои не биле навремено префрлени во задолжителните приватни пензиски друштва. Според истата анализа, доцнењето значи дека парите не се инвестираат навреме и не создаваат принос во периодот во кој требало да работат за идниот пензионер.

На хартија поединечната загуба може да изгледа мала. Но пензискиот систем не живее од една уплата и од еден месец, туку од децении, камата, принос, дисциплина и повторување. Таму каде што денес се губат неколку десетици денари, утре се губи доверба; таму каде што се доцни два месеца, се испраќа порака дека идната пензија е административна обврска што може да чека.

Државниот завод за ревизија во конечниот извештај за „Стареење на населението“ посочува дека првиот позначаен бран на исплати од вториот столб се очекува во наредната деценија. Тоа значи дека сегашните слабости нема да останат теоретски. Тие ќе станат лични решенија за пензија, месечни исплати и нови притисоци врз државниот фонд.

Каде се вложуваат парите и зошто приносот е ограничен

Според годишниот извештај на МАПАС за 2024. година, вкупните средства на задолжителните пензиски фондови достигнале 162,85 милијарди денари, односно околу 2,65 милијарди евра, што претставува 17,16% од БДП. Во текот на 2024. година во задолжителните пензиски фондови биле пренесени придонеси од околу 15,48 милијарди денари. Истовремено, инвестициското портфолио останува силно врзано за домашни државни хартии од вредност: 64,93% од средствата биле вложени токму таму.

Ова не е нужно незаконско или чудно. Напротив, пензиските фондови по природа се конзервативни затоа што управуваат со пари на луѓе кои треба да живеат од нив во староста. Но кога најголем дел од средствата се врзани за државни обврзници се добива стабилност со ограничен потенцијал за повисок принос. А ако државата истовремено се задолжува преку тие инструменти, тогаш се создава чувствителен круг: идните пензии стануваат делумно зависни од способноста на истата држава што утре можеби ќе треба да ја покрива разликата до минималната пензија.

Токму затоа ова прашање не може да се сведе на едноставна пресметка „приватно против државно“. Македонија има проблем и со првиот столб, затоа што населението старее, бројот на пензионери расте, а работната база е ограничена. Но има проблем и со вториот столб ако тој не обезбедува доволно високи реални приноси, ако надоместоците ја намалуваат акумулацијата, ако институциите доцнат со префрлање средства и ако граѓаните не добиваат јасна слика што можат да очекуваат.

Пензијата е договор меѓу генерациите, не сметководствен трик

На Panoptikum веќе пишувавме дека пензискиот систем е пред сметка што повеќе не може да се одложува. Ова предупредување за вториот столб ја проширува истата теза: проблемот не е само во дефицитот на Фондот на ПИОМ, туку во вкупната конструкција на старосната сигурност. Ако првиот столб е под притисок од демографијата, а вториот столб не дава доволна акумулација, тогаш граѓанинот останува меѓу две недоволни ветувања.

Европа одамна се соочува со слична дилема. Во анализата „Европа старее – демографска криза, пензиски систем и иднината на семејството“ се гледа дека стареењето на населението веќе не е статистика, туку политичка и економска сила. Македонија само ја чувствува таа сила во посурова форма бидејќи има помала економија, пониски плати, иселување и кревка доверба во институциите.

Најопасно би било оваа тема да се претвори во уште една дневна препирка: дали некој бил во право пред дваесет години, кој ја вовел реформата, кој ја бранел, кој ја критикувал. Тоа има политичка тежина, но не ја решава идната пензија. Прашањето денес е попрактично и построго: колку ќе добие човекот што плаќал придонеси, од каде ќе се покрие недостигот и дали системот ќе биде корегиран пред првиот голем бран пензионери од вториот столб да ја добие својата пресметка.

Што мора да се отвори без одлагање

Најпрво потребна е јавно достапна и разбирлива актуарска анализа: по генерации, по висина на плата, по должина на стаж, по очекуван принос и по реална инфлација. Граѓаните не смеат да дознаат во моментот на пензионирање дека математиката не излегува. Пензискиот систем постои токму за иднината да не биде изненадување.

Потоа мора да се расчисти прашањето на навремено префрлање на придонесите. Нема реформа што може да биде уверлива ако институциите задржуваат пари што треба да се инвестираат на сметките на осигурениците. Во систем што се потпира на долгорочно акумулирање, секое доцнење е мал удар врз идната пензија и голем удар врз довербата.

Нужна е отворена дебата за инвестициските правила, надоместоците, реалните приноси и одговорноста на приватните пензиски друштва. Не со сензационализам, туку со бројки. Не со демонизација на капитално финансираното осигурување, туку со прашањето дали конкретниот македонски модел го дава она што го ветил.

Пензијата не е подарок од државата, ниту добрина од фондовите. Таа е одложена плата, договор меѓу генерациите и мерка за тоа колку едно општество ја почитува староста. Ако денес вториот столб испраќа предупредување, тоа не е само финансиски аларм. Тоа е тест дали Македонија конечно ќе научи дека староста не се финансира со надеж, туку со дисциплина, чесна пресметка и институции што не доцнат.