Дигиталната економија има своја тивка, бетонска и енергетски гладна основа: дата центрите. Зад секоја апликација, е-услуга, облак, вештачка интелигенција, државен регистар или банкарска трансакција стои инфраструктура што мора да работи без прекин, да троши струја без пауза и да чува податоци како да станува збор за јавна безбедност – затоа што, во голем дел, токму тоа и е.

Поводот е најавата дека Министерството за транспорт подготвува законски измени во Законот за урбанистичко планирање и Законот за градење, со цел Македонија да стане попривлечна за инвестиции во центри за обработка и складирање податоци. Потпретседателот на Владата и министер за транспорт Александар Николоски најавува централизирано државно планирање, подготвени локации и проекти за потенцијални инвеститори, со очекувања за стотици милиони евра инвестиции, нови работни места и раст на БДП.

Што всушност се најавува

Најавата не е само за уште една категорија градби. Дата центарот е посебна инфраструктура: бара стабилно напојување, резервни енергетски системи, физичка безбедност, оптичка поврзаност, системи за ладење, контрола на пристап, заштита од пожар, поплава и прекин, како и јасни правила за тоа кој, каде и под кои услови чува податоци.

Според досегашните медиумски објави, законските измени треба да го регулираат начинот на урбанизација и изградба на вакви објекти, а Владата сака процесот да го води централизирано, така што инвеститорите би добиле однапред подготвени локации и проекти. Тоа е логично од инвестициска перспектива: капиталот не сака да чека години за планска документација. Но од јавен интерес, клучното прашање е што точно ќе биде однапред подготвено – само земјиштето или и енергетската, водната, телекомуникациската и безбедносната рамка.

Вештачката интелигенција ја забрза трката

Николоски ја поврзува потребата од дата центри со развојот на вештачката интелигенција. Тоа не е празна формулација. Меѓународната агенција за енергија проценува дека дата центрите во 2024. година потрошиле околу 415 терават-часови електрична енергија, односно околу 1,5% од глобалната потрошувачка, а во основното сценарио нивната потрошувачка може да се удвои до околу 945 терават-часови до 2030 година.

Овој податок ја менува тежината на домашната дебата. Дата центрите не се „ИТ канцеларии со сервери“. Тие се инфраструктура што може да стане сериозен потрошувач на електрична енергија, а во одредени модели и на вода за ладење. Затоа инвестицијата не смее да се гледа само низ бројката на капиталот и вработувањата. Таа мора да се гледа и низ прашањето: дали електроенергетскиот систем може да ја издржи, дали локалната средина може да ја поднесе и дали државата ќе наплати вистинска јавна вредност за ресурсите што ги става на располагање.

Дигитална безбедност: државата не смее да чува податоци „како ќе стигне“

Паралелно со инвестициската приказна, министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски ја отвори темата за државните податоци. Според 4NEWS, тој посочил дека во минатото институциите самостојно набавувале сервери и ИТ-опрема, а дел од хардверските решенија биле изнајмувани надвор од земјата. Андоновски најавува централизација на државните податоци, миграција на институции кон инфраструктура на Министерството за дигитална трансформација и резервни системи во државниот дата центар во Прилеп.

Тука веста добива поголема тежина од инвестициите. Државните податоци не се техничка ситница. Тие се матични броеви, здравствени записи, даночни информации, регистри, имотни податоци, административни процедури и траги од животот на граѓаните. Кога тие се чуваат фрагментирано, на слабо контролирана инфраструктура, државата не е модерна – само дигитално ранлива.

Националниот портал за електронски услуги веќе го нотираше фокусот на Министерството за дигитална трансформација кон дигиталната инфраструктура во Прилеп, во контекст на промоцијата на е-услуги и ширењето на порталот uslugi.gov.mk. Но најважниот тест не е промотивен, туку системски: дали Македонија ќе изгради модел во кој државните податоци ќе бидат безбедни, достапни, резервирани и управувани според јасна политика, а не според навики наследени од секое министерство поединечно.

Што значи Tier III и зошто не е само етикета

Во објавите се споменува дека државниот дата центар во Прилеп ги исполнува „Tier 3“ стандардите. Тоа е важна, но и чувствителна формулација, затоа што во дата-индустријата термините не се украс, туку техничка обврска. Според Uptime Institute, Tier III подразбира инфраструктура што може да се одржува без исклучување на ИТ-операциите, со редундантни компоненти и дистрибутивни патеки кон критичната средина.

Преведено на обичен јазик: добар дата центар не смее да зависи од една линија, еден уред, една просторија, еден кабел, еден прекинувач или една среќна околност. Тој мора да биде проектиран така што одржувањето, дефектите и дел од непланираните ризици не го рушат системот. Во земја во која често се импровизира со инфраструктурата, ова е место каде импровизацијата е најскапа.

Големата можност и големата сметка

Европа веќе ја гледа оваа индустрија како стратешка. Европската комисија наведува дека дата центрите се суштинска инфраструктура за облак, социјални мрежи, вештачка интелигенција, стриминг и дигитални услуги, но истовремено предупредува дека нивната растечка енергетска побарувачка е предизвик, со значајно влијание врз животната средина, особено ако енергијата не е декарбонизирана и ако се користат големи количества вода за ладење.

Тоа е и македонската дилема. Државата може да привлече инвестиции во дата центри, но не смее да продава само евтина локација, брза дозвола и недоволно прашања. Ако дата центрите доаѓаат, мора да дојдат со јасни услови: од каде ќе се снабдуваат со струја, дали ќе имаат сопствени обновливи капацитети, каков ќе биде ефектот врз мрежата, колку вода ќе користат, како ќе се третира отпадната топлина, кој ќе ја контролира сајбер-безбедноста и што добива локалната економија надвор од градежната фаза.

Инвестиција без индустриска политика е само туѓа инфраструктура на домашно земјиште

Ако Македонија сака да биде дел од глобалната мапа на дата центри, не е доволно да донесе инвеститор. Треба да знае што сака од него. Дали сака само објект? Или сака локални инженери, дата-специјалисти, енергетски решенија, обуки, домашни добавувачи, универзитетска соработка, развој на сајбер-безбедносни кадри и поврзување со домашниот ИТ-сектор?

Паметната држава не се гордее само со големината на инвестицијата, туку со длабочината на ефектот. Дата центарот што ќе вработи мал број луѓе, ќе троши многу енергија и ќе работи како затворен остров не е исто што и инфраструктура што создава нова технолошка екосистема. Токму тука ќе се види дали најавената политика е само инвестициски маркетинг или вистински индустриски проект.

Државните податоци и приватните инвестиции не се иста приказна

Важно е да не се мешаат две различни теми. Едно е државниот дата центар и безбедноста на јавните податоци. Друго се приватните и странските инвестиции во комерцијални дата центри. Првата тема бара суверенитет, контрола, доверба, сајбер-отпорност и правна одговорност. Втората бара инвестициски услови, енергетска сигурност, пазарна логика и регулаторна предвидливост.

Ако овие две приказни се спојат невнимателно, ризикот е јавноста да слуша големи зборови за „дигитална иднина“, а да не разбере кој ќе управува со што. Државните податоци мора да останат под јасен јавен режим. Приватните дата центри можат да бидат дел од економската стратегија, но не смеат да станат сива зона во која ресурсите се приватизираат, а ризиците остануваат јавни.

Македонија има шанса, но нема право на наивност

Дата центрите можат да бидат развојна можност. Тие можат да ја подобрат дигиталната инфраструктура, да донесат капитал, да ја поврзат земјата со нови технолошки текови и да го зголемат значењето на домашниот ИТ-сектор. Но исто така можат да отворат нова форма на зависност, ако државата не знае да преговара, да мери и да бара јавен интерес.

Во новата економија, моќта не се гледа само во фабрики, патишта и рудници. Се гледа и во тоа каде стојат серверите, кој ги напојува, кој има пристап до податоците и кој ја плаќа сметката за дигиталната иднина. Македонија може да влезе во трката. Но во трка со вакви играчи, најопасно е да трчаш брзо без да знаеш по кои правила се игра.