Измените на Изборниот законик влегуваат во собраниска фаза со една стара македонска слабост: правилата за избори се договараат како прашање од највисок јавен интерес, а јавноста прво дознава дека договорот е готов, па дури потоа треба да открие што навистина пишува во него.

Министерството за правда на 25. јуни соопшти дека работната група за реформи во изборното законодавство ја одржала единаесеттата седница, дека биле разгледани преостанатите отворени прашања и дека значителен дел од решенијата се усогласени со „висок степен на консензус“. Тоа звучи институционално смирувачки. Но политичкиот проблем е токму во празнината меѓу зборот „консензус“ и фактот дека конкретниот текст сè уште не е јасно и целосно пред очите на јавноста. Министерството за правда наведе дека законското решение треба да произлезе од усогласените решенија и да биде доставено во понатамошна процедура.

Кога изборните правила се договараат зад затворени врати

Изборниот законик не е обичен закон. Тој е рамката во која се мери довербата во државата, во партиите, во институциите и во самиот изборен ден. Затоа прашањето не е само дали измените ќе бидат донесени, туку како ќе бидат донесени, кој ќе стои зад нив и дали граѓаните ќе имаат доволно време да разберат што се менува.

Според објавите на повеќе медиуми, предлогот би можел да биде доставен во Собранието како предлог на пратеници, а не како владина процедура, додека СДСМ не учествува во работната група поради спорот околу укинувањето на пржинската влада. Независен објави дека до моментот на објавување немало јасна јавна информација што точно договориле партиите, иако измените се поврзуваат со препораките на ОБСЕ/ОДИХР и со Реформската агенда.

Тука е суштинската дилема: ако изборните правила се носат како европска обврска, тие не смеат да изгледаат како партиска техничка операција. Европскиот стандард не е само во содржината на законот, туку и во отвореноста на процесот. Паноптикум веќе пишуваше дека Изборниот законик е европски тест за реформите, консензусот и политичката зрелост. Денешната ситуација само ја прави таа оценка поостра.

Електронско гласање за дијаспората – голема промена со уште поголеми прашања

Една од најважните можни новини е електронско гласање од странство за избирачи кои се на привремена работа или престој во странство и претходно се пријавиле за таков начин на гласање. Според истите информации, гласањето во дипломатско-конзуларните претставништва би се заменило со безбеден електронски систем на Државната изборна комисија.

Ова е промена што не смее да се чита само како модернизација. Електронското гласање за дијаспората може да го олесни учеството на голем број граѓани кои живеат надвор од Македонија, но отвора и прашања за безбедност, идентификација, контрола, доверба, заштита од злоупотреби и транспарентност на системот. Кај изборите технологијата не е неутрална сама по себе: таа станува демократска само ако граѓаните веруваат дека нејзината употреба е проверлива, заштитена и еднаква за сите.

Независните листи повторно под праг

Друга можност што се споменува во објавените информации е нов праг за независните листи – најмалку 0,8% потписи од запишаните избирачи. Тоа доаѓа по контроверзиите околу претходните правила за независните кандидати и по одлуките што го отворија просторот за многу полесно кандидирање.

Ова прашање е чувствително затоа што секој праг има двојна природа. Од една страна, треба да спречи изборната трка да се претвори во хаотичен список без реална политичка поддршка. Од друга страна, ако прагот е поставен високо или без јасна логика, тој станува филтер против граѓански иницијативи, независни кандидати и локални движења што не располагаат со партиска инфраструктура. Фер избори не значат само фер натпревар меѓу големите партии; тие значат и фер влез во натпреварот.

Службените профили не смеат да станат партиски мегафони

Меѓу најразумните најавени решенија е забраната функционерите за време на кампања да ги користат институционалните и службените профили на социјалните мрежи за поддршка, промоција или дискредитација на изборни учесници. Ако ова решение навистина влезе во законот, тоа би било чекор кон расчистување на една модерна злоупотреба: мешањето на државната комуникација со партиската кампања.

Во дигиталната политика службениот профил не е ситница. Тој носи авторитет на институција, пристап до јавна публика и често се гради со јавни ресурси. Кога таков канал се користи за партиска порака, границата меѓу државата и партијата станува опасно тенка. Токму затоа ОБСЕ/ОДИХР, во своите изборни оценки и последователни разговори во Скопје, посочуваше на потребата од мерки против злоупотреба на јавни ресурси, поголема транспарентност на финансирањето и посилен надзор врз изборниот процес. ОБСЕ/ОДИХР во мај 2026 година нагласи дека е потребен сеопфатен преглед на изборните закони и правила.

Парите за кампања – старото прашање на нова распределба

Според објавените информации, измените предвидуваат и нова распределба на средствата за платено политичко рекламирање. Најголемите партии од власта и опозицијата би добивале по 42% од средствата, 8% би биле наменети за партии со пратеничка група, 5% за партии без пратеничка група, а 3% за вонпарламентарни партии и независни кандидати. Се споменуваат и лимити за донации: до 6.000 евра за физичко лице и до 50.000 евра за правно лице.

На хартија, ова може да изгледа како обид за поправедна распределба. Во практика, прашањето е дали државното финансирање ќе ја намали нерамнотежата или само ќе ја институционализира предноста на големите. Парите во кампањата не се само техничка ставка; тие се гласност, видливост и пристап до гласачот. Затоа секоја формула за распределба треба да биде јасна, образложена и проверлива.

Проблемот не е само што пишува во законот, туку кој ќе му верува

Измените на Изборниот законик доаѓаат во момент кога изборната тема повторно се вкрстува со шпекулации за предвремени избори, реконструкција на Владата и партиско позиционирање. Во таква атмосфера, секое менување на правилата добива политичка сенка. Не затоа што секоја измена е однапред спорна, туку затоа што довербата во процесот е веќе кревка.

Токму затоа овој пакет не смее да заврши како уште една брза собраниска епизода. Ако законот навистина треба да ги вгради препораките на ОБСЕ/ОДИХР и да ја приближи Македонија до европски изборни стандарди, тогаш јавноста мора да го види текстот, експертите мора да имаат простор да го прочитаат, а партиите мора да објаснат што точно прифатиле и зошто.

Изборниот законик е договор за правилата на политичкиот натпревар. Кога тој договор се носи во магла, дури и добрите решенија ја губат силата. Демократијата не бара само изборен ден. Бара и доверба дека патот до тој ден не е скроен според моменталната партиска математика.