Кан годинава ја даде својата најголема награда на филм што не изгледа како победничка парада, туку како студена морална просторија во која никој не излегува сосема невин. „Фјорд“ на романскиот режисер Кристијан Мунџиу ја освои Златната палма на 79. Кански филмски фестивал, враќајќи го авторот на врвот на фестивалот каде што во 2007. година веќе победи со „4 месеци, 3 недели и 2 дена“.

Официјалната листа на добитници на Festival de Cannes го потврди триумфот на „Фјорд“, а со тоа Мунџиу влезе во тесниот круг режисери со две Златни палми. Овојпат неговата камера не оди низ романскиот комунистички мрак, туку низ норвешка светлина што изгледа мирна само оддалеку. Зад пејзажот се крие судир: семејство, држава, воспитување, сомнеж, институција, вера и она тешко прашање – кој има право да одлучи што е добро за едно дете.

Победа на филм што не нуди удобност

„Фјорд“ е приказна за романско-норвешка двојка која се преселува во село покрај фјорд. Според официјалниот опис на Канскиот фестивал, животот на семејството се менува кога учител забележува модринки кај едно од децата, а заедницата почнува да се прашува дали нивниот традиционален начин на воспитување е дел од проблемот. Тоа е типична територија на Мунџиу: не суди брзо, не спасува никого лесно, не му дозволува на гледачот да се сокрие зад готов одговор.

Акцентот е ставен врз престижот на наградата и романскиот триумф, но вистинската тежина на веста е малку подлабока: Кан повторно награди филм што ја гледа Европа не како разгледница, туку како систем на вредности во судир со самиот себе.

Мунџиу вторпат на врвот на Кан

Кристијан Мунџиу не е фестивалски случаен минувач. Неговата биографија на страницата на Кан потсетува дека во 2007. година ја освои Златната палма со „4 месеци, 3 недели и 2 дена“, еден од клучните филмови на новиот романски бран. Деветнаесет години подоцна, „Фјорд“ му ја донесе втората Златна палма, а според Associated Press, Мунџиу стана десеттиот филмаџија што двапати ја освоил главната награда на Кан.

Тоа не е само статистика за фестивалски алманах. Кај Мунџиу, втората Златна палма значи потврда дека неговото кино не старее со темите, туку ги преместува во нови општества. Од абортусот во доцниот комунизам до родителството во современа Норвешка, тој постојано го снима истиот човечки јазол: човекот пред системот, системот пред човекот и тивката паника кога и едното и другото тврдат дека се во право.

Наградата за режија ја поделија тројца автори

Еден од најинтересните моменти на годинешното доделување беше наградата за режија. Официјалната листа на фестивалот ја бележи како ex-aequo, односно поделена меѓу Хавиер Калво и Хавиер Амброси за „La Bola Negra“ и Павел Павликовски за „Fatherland“.

Оваа одлука зборува нешто и за вкусот на жирито. Наместо еден авторски глас, Кан годинава призна повеќе режисерски ракописи. Во време кога фестивалите често се читаат како политички барометар, ваквите поделени награди изгледаат како признание дека современиот филм не може лесно да се собере во една естетика, еден морал или една географија.

Година на поделени награди и остри теми

Освен „Фјорд“, Гран при му припадна на „Minotaure“ на Андреј Звјагинцев, наградата на жирито ја доби „Das geträumte Abenteuer“ на Валеска Гризебах, а актерските награди исто така беа поделени меѓу по двајца добитници. Тоа го прави годинешниот Кан фестивал на поделени признанија, но не и на разредена порака.

Напротив, главните наградени филмови изгледаат како да кружат околу исто прашање: што се случува кога институциите, семејството, државата и интимниот живот ќе престанат да зборуваат на ист јазик. Фестивалот одамна не е само црвен тепих; во најдобрите години, Кан е рендген на нервозата на времето. Оваа година, тој рендген покажува општества што се плашат од сопствените правила.

Зошто „Фјорд“ е важен и надвор од Кан

„Фјорд“ не е важен само затоа што ја освои Златната палма. Важен е затоа што ја отвора една од најчувствителните теми на современа Европа: границата меѓу културната различност, родителското право, државната заштита и институционалната моќ. Кога филм поставува такви прашања без да ги претвори во парола, тој веќе направил нешто повеќе од фестивалски успех.

Во Паноптикум смисла, ова е вест што вреди да се чита и како културен симптом. Златната палма годинава не оди само кај еден филм, туку кај една непријатна дилема: дали современото општество навистина знае да заштити, или понекогаш само знае да интервенира. Мунџиу не ни го дава одговорот. Тој само ја затвора вратата од салата и не остава со тишината по последната сцена.