Изборниот законик повторно стана место каде што Македонија не расправа само за изборни правила, туку за политичка зрелост. Премиерот Христијан Мицкоски од Кичево порача дека реформите не се сведуваат само на уставни измени, туку и на конкретни закони од Реформската агенда, оценувајќи дека опозицијата го кочи процесот преку неучество во работната група за Изборниот законик.
Но, зад дневната политичка кавга стои посериозна дилема: може ли изборното законодавство да се донесе како европска обврска, ако во него не учествуваат сите главни политички актери? И обратно – може ли партија што зборува за европски стандарди да остане надвор од процес во кој токму тие стандарди треба да се претворат во закон?
Што кажа Мицкоски и зошто темата е поголема од една изјава
Мицкоски изјави дека по средба со Герт Јан Копман од Европската комисија Владата е оптимист дека од десетте обврски во таканаречениот „грејс-период“ може да испорача „девет и пол, а можеби и десет“, а како една од точките што зависат од опозицијата го посочи Изборниот законик. Според неговата оценка, СДСМ треба да се врати во работната група и законот да биде усвоен заеднички како реформски закон.
Во оваа изјава има две нивоа. Првото е политичко – власта ја префрла одговорноста кон опозицијата. Второто е институционално – Изборниот законик навистина е дел од реформската рамка поврзана со европскиот процес. Токму затоа темата не смее да се сведува на партиска размена на обвинувања. Изборните правила не се алатка за дневно надмудрување, туку основа врз која граѓаните треба да веруваат дека нивниот глас има смисла.
Реформската агенда го става изборното законодавство во срцето на демократијата
Официјалната Реформска агенда 2024-2027, објавена од Министерството за европски прашања, го третира изборното законодавство во делот „Фундаментални вредности/Владеење на правото“, поточно во подобласта „Демократија“. Во документот е наведено дека целта е подобрена правна рамка за обезбедување слободни и фер избори, преку сеопфатно разгледување на изборното законодавство и адресирање на препораките на ОБСЕ/ОДИХР и Венецијанската комисија.
Во истиот документ се наведува дека препораките се однесуваат на правната рамка, приговорите и жалбената постапка, набљудувањето на изборите, регистрацијата на гласачите, изборната кампања, финансирањето на кампањите и медиумското претставување. Тоа не се технички ситници. Тоа се нервните точки на секој изборен процес, особено во држава во која недовербата во институциите е хронична и лесно се претвора во политички цинизам.
Реформската агенда предвидува нова работна група составена од релевантни институции, политички партии, ОБСЕ, ОДИХР, НДИ, професори и други експерти, а предлогот да биде објавен на ЕНЕР за консултации со заинтересираните страни. Тоа значи дека реформата по својата природа не е замислена како партиски монолог, туку како процес со широк институционален и јавен круг.
Ставот на Министерството за правда: процесот продолжува, но недостига клучен актер
Министерството за правда на 11. мај 2026 година соопшти дека работната група за реформи во изборното законодавство ја одржала четвртата седница, на која продолжило разгледувањето на препораките за унапредување на Изборниот законик, согласно препораките на ОБСЕ/ОДИХР и обврските од Реформската агенда. Министерството наведе и дека до него сè уште не било доставено официјално писмено известување за повлекување на СДСМ од процесот, изразувајќи очекување партијата да ја преиспита позицијата и да продолжи со учество. Соопштението на Министерството за правда ја нагласува потребата реформите да се носат низ широк политички и институционален дијалог.
Ова е важен детал: формално, процесот не е прекинат; политички, тој е ослабен. Изборен законик може да се пишува и без најголемата опозициска партија, но неговата демократска тежина неизбежно ќе биде помала ако недостига консензус. Во изборното право, процедурата е содржина. Начинот на кој се менуваат правилата е речиси исто толку важен како и самите правила.
Зошто СДСМ не учествува
СДСМ ја врзува својата позиција со прашањето за техничката, односно пржинската влада. Според изјавите на лидерот Венко Филипче, партијата не го напушта Собранието, туку работната група за Изборниот законик, со аргумент дека техничката влада е гаранција за фер и демократски избори и дека не треба да се укинува во постојната форма. Според него, условите не се созреани за тргање на овој механизам.
Овој став има своја политичка логика: опозицијата сака заштитен механизам во изборниот период. Но, тука се појавува и најслабата точка на бојкотот. Ако изборните правила се проблем, тогаш природното место за борба е токму работната група. Ако власта сака да ги скрати контролите, тогаш таму треба да се бараат гаранции, формулации, рокови и механизми. Напуштањето на процесот лесно може да стане подарок за оној што сака да го води процесот без отпор.
Европскиот пат не е само уставна тема, туку и институционална дисциплина
Во јавниот говор европскиот процес често се сведува на едно прашање, најчесто уставните измени. Но, Реформската агенда покажува дека европскиот тест е поширок: избори, судство, борба против корупција, јавна администрација, јавни финансии, дигитализација, енергетска транзиција. Европската комисија во 2024. година ги одобри реформските агенди во рамки на Планот за раст за Западен Балкан, со цел да се забрза социо-економското приближување на регионот кон ЕУ и да се поттикнат реформите поврзани со членството.
Затоа и тезата дека „Европа“ не е само едно уставно прашање е точна – но не е доволна. Таа станува сериозна само ако власта ја покаже во практика: со транспарентен процес, јавни консултации, почитување на опозицијата, вклучување на експертите и отвореност кон забелешките. Исто така, опозицијата не може да се повикува на Европа ако избегнува место каде што европските препораки треба да се преточат во закон.
Опасноста од изборни правила без доверба
Најголемата штета од блокадата не е само во одложувањето. Штетата е во тоа што изборниот систем уште еднаш се претвора во партиски фронт, наместо во заедничка рамка. Секој Изборен законик што ќе биде донесен со чувство дека една страна победила, а друга била прегазена, ќе ја носи во себе слабоста на недовербата. А недовербата е најскапата политичка валута во Македонија.
Министерот за правда Игор Филков претходно оцени дека отсуството на СДСМ ја одложило седницата на работната група и дека со тоа се загрозуваат средства поврзани со реформскиот процес. Тој нагласи дека се загрозени 4.281.623 евра поради неучество во процесот за изборното законодавство.
Но и тука треба внимателност. Финансиската цена е важна, но демократската цена е уште поважна. Ако реформата се донесе само за да се отклучат пари, таа ќе остане административна вежба. Ако се донесе како вистински договор за фер избори, тогаш ќе има политичка вредност што не се мери само во европски транши.
Што би било одговорно решение
Одговорното решение не е ниту празно повикување на разум, ниту тврдоглава блокада. Власта треба да обезбеди јасна гаранција дека Изборниот законик нема да се користи за партиска предност, туку за спроведување на препораките на ОБСЕ/ОДИХР, Венецијанската комисија и домашните институции. Опозицијата треба да се врати во процесот и таму да ги брани своите забелешки, наместо да дозволи нејзиното отсуство да биде претворено во аргумент против неа.
Работната група мора да работи јавно, со објавени предлози, јасни рокови, јавна дебата и видливо вклучување на ДИК, ДКСК, ДЗР, АВМУ, граѓанскиот сектор и експертската јавност. Само така Изборниот законик ќе биде повеќе од документ усвоен под временски притисок. Ќе стане доказ дека Македонија може да прави реформи без политичка принуда и без институционална импровизација.
На крајот, изборните правила не се сопственост на власта, ниту оружје на опозицијата. Тие се договор меѓу државата и граѓанинот. Ако тој договор е слаб, секоја изборна победа ќе биде оспорувана, секој пораз ќе биде прогласуван за кражба, а секоја реформа ќе изгледа како маневар. Затоа Изборниот законик е европски тест, но пред сè е домашен тест за политичка совест.
