Додека Албанија веќе ги затвора првите преговарачки поглавја, а Црна Гора има привремено затворено повеќе од половината, Македонија останува пред отворањето на првиот кластер. Паралелно со тоа, земјата добива европски средства преку Планот за раст, влегува во SEPA и се приближува кон други придобивки од единствениот пазар. Токму затоа сè поактуелно станува прашањето дали постепената интеграција може да создаде нов европски колосек за земјите што сè уште не се членки на Унијата.
Европската интеграција на Македонија влегува во фаза во која две навидум спротивставени слики постојат истовремено.
Од една страна, формалниот пристапен процес сè уште не е преминат во отворање на првиот кластер, додека некои други земји кандидати од регионот веќе напредуваат низ поглавјата. Од друга страна, Македонија добива значителни средства преку Планот за раст за Западен Балкан, веќе е вклучена во Единствената област за плаќања во евра – SEPA, а Европската Унија отвора сè повеќе можности за постепено економско интегрирање на кандидатите уште пред полноправното членство.
Токму оваа двојност го поставува централното прашање: дали Македонија заостанува во класичниот преговарачки процес, но истовремено добива можност преку новата европска политика на постепена интеграција да надомести дел од изгубеното време?
Одговорот не е едноставен, бидејќи финансиската и секторската интеграција не се исто што и членство, ниту можат автоматски да го заменат отворањето и затворањето на преговарачките кластери.
Памер: Македонија направила „одлична работа“ со Планот за раст
Австрискиот амбасадор Мартин Памер на настанот на иницијативата „Славков 3“ во Скопје оцени дека Македонија постигнала добри резултати во спроведувањето на Планот за раст. Според неговата изјава, на земјата ќе ѝ бидат алоцирани 140 милиони евра за натамошен напредок, а тој повика да се задржат темпото, посветеноста и континуитетот во реформите. Сепак, кај оваа бројка е важно да се направи разлика меѓу политичката најава и веќе официјално регистрираните исплати.
Европската комисија на 8. јули 2026. објави дека Македонија до тој момент добила 142,1 милион евра од Реформскиот и растечкиот инструмент поради напредок во спроведувањето на договорените реформи. Затоа најпрецизно е новите 140 милиони евра што ги спомена Памер да се третираат како најавена алокација сè додека институциите на ЕУ не ја објават точната структура на следната исплата или финансиски пакет.
Суштината на неговата порака е поширока од самата сума: Брисел сè повеќе го поврзува пристапувањето не само со политичките преговори, туку и со моделот „реформи за конкретни придобивки“.
Што е Планот за раст?
Планот за раст за Западен Балкан беше создаден токму за да го намали огромниот економски јаз меѓу регионот и Европската Унија. Европската комисија го заснова Планот врз четири столба: постепена интеграција во единствениот европски пазар, зајакнување на заедничкиот регионален пазар, забрзување на фундаменталните реформи и дополнителна финансиска поддршка. За периодот 2024–2027 е предвиден Реформски и растечки инструмент од шест милијарди евра, од кои две милијарди се грантови, а четири милијарди поволни заеми. Исплатите се условени со реализација на конкретни реформи.
Тоа е значајна промена во филозофијата на проширувањето. Наместо земјите кандидати да ги почувствуваат поголемиот дел од економските придобивки дури откако ќе станат членки, дел од нив треба да бидат достапни пред членството, доколку кандидатите ги применуваат европските правила.
За граѓаните, највидлив пример за таква интеграција е SEPA.
SEPA – Европа пред формалното членство
Македонија во март 2025. влезе во географскиот опфат на SEPA, а подоцна и во нејзините платежни шеми. Тоа овозможува прекуграничните трансакции во евра постепено да стануваат поедноставни, побрзи и поевтини за граѓаните и компаниите. Токму SEPA е пример како може да изгледа идната европска интеграција: земјата сè уште не е членка на ЕУ, но во определена област веќе станува дел од систем што функционира според европски правила.
Следен потенцијално многу видлив чекор е роамингот. Европската комисија во февруари годинава предложи започнување преговори за проширување на европскиот режим „Roam Like at Home“ и кон Западен Балкан, што би значело постепено укинување на дополнителните трошоци за мобилни услуги при патување во ЕУ. Памер, исто така, го посочи роамингот како една од конкретните придобивки што може да следуваат во наредниот период.
Оттука произлегува новата формула на проширувањето: не сте членка, но постепено станувате дел од некои од механизмите што досега во најголем дел беа резервирани за членките.
Во преговарачката табела Македонија останува назад
Сликата изгледа поинаку кога наместо економската интеграција ќе се погледне формалниот пристапен процес.
Македонија ја одржа првата меѓувладина конференција со ЕУ во јули 2022. година, по што започна скринингот на европското законодавство. Скринингот на сите шест кластери беше завршен во декември 2023. година. Оттогаш земјата сè уште не премина кон отворање на првиот кластер – „Темели“.
Токму тука разликата со Албанија денес е највидлива.
Албанија од заеднички старт до затворање поглавја
Албанија и Македонија формално го започнаа процесот во ист период, но нивните пристапни патеки потоа се разделија. До јули 2026. Албанија ги има отворено сите 33 преговарачки поглавја. На 26. мај беше потврдено дека ги исполнила преодните критериуми во Кластерот 1 – „Темели“, што ѝ овозможи да премине кон затворање на поглавјата.
На 14. јули 2026. Албанија привремено ги затвори своите први три поглавја: наука и истражување, образование и култура и надворешни односи. Тоа не значи дека членството е автоматски обезбедено. Во методологијата на ЕУ, привременото затворање не е конечно сè додека не биде постигнат целокупен договор за сите поглавја. Сепак, од процедурна гледна точка, Албанија во моментов се наоѓа во значително понапредна фаза од Македонија.
Црна Гора уште подалеку во процесот
Црна Гора е најнапредната земја од Западен Балкан во класичниот модел на преговори. До 14. јули 2026. таа ги има отворено сите 33 релевантни поглавја, а 18 се привремено затворени. Само во јули беа затворени уште две – конкуренција и царинска унија. Тоа покажува колку различни фази има во моменталниот процес на проширување: една земја привремено затвора повеќе од половината поглавја, друга ги затвора првите, а Македонија сè уште се наоѓа пред отворањето на првиот кластер.
Србија – повеќе отворени поглавја, но забавено темпо
Србија има поинаква динамика. До септември 2026. таа има отворено 22 од вкупно 35 поглавја, од кои две се привремено затворени. Европската комисија наведува дека понатамошното темпо на преговорите зависи особено од реформите во владеењето на правото и нормализацијата на односите со Косово. Затоа бројот на отворени поглавја сам по себе не е гаранција за брзо членство.
Новата методологија е конструирана така што Кластерот 1 – „Темели“ е првиот што се отвора, последниот што се затвора и неговиот напредок го определува темпото на целиот пристапен процес.
Каде точно е пречката за Македонија?
Во позицијата на институциите на ЕУ нема суштинска промена. При посетата на Скопје на 2. јуни годинава претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта изјави дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор кон формално продолжување на пристапните преговори. Македонската Влада, пак, на повеќе наврати изрази резерви кон продолжување на процесот под сегашните услови и бара дополнителни гаранции во односите со Бугарија.
Премиерот Христијан Мицкоски предложи во идните разговори со Софија да бидат вклучени претставници на Европската Унија. Тоа значи дека во моментот постојат две паралелни политички позиции: ЕУ го врзува следниот формален чекор со исполнување на веќе договорените услови, додека македонската Влада настојува да обезбеди дополнителни гаранции пред нивна реализација.
Ова е политичко прашање што Планот за раст сам по себе не може да го реши.
Европските пари не значат автоматско отворање на кластерите
Тука е можеби и најважната разлика. Фактот што Македонија успешно исполнува дел од реформските обврски и добива пари од Планот за раст не значи дека автоматски се исполнети сите услови за отворање на Кластерот 1. Станува збор за меѓусебно поврзани, но различни инструменти.
Планот за раст наградува конкретно спроведени реформи и ја поттикнува економската конвергенција со ЕУ. Пристапните преговори, пак, имаат сопствена правна и политичка процедура, критериуми, поглавја, кластери и одлуки на земјите членки.
Оттука може истовремено да биде точно дека Македонија напредува во спроведувањето на Планот за раст и дека формалните преговори не напредуваат со исто темпо.
Нон-пејперите: се подготвува ли поинаква Европа за кандидатите?
Новиот елемент во целата приказна се европските предлози за постепена или секторска интеграција. Австрија во мај 2026. претстави нон-пејпер според кој земјите од Западен Балкан би можеле сектор по сектор да се интегрираат во единствениот европски пазар откако ќе ги усогласат правилата и ќе ги исполнат потребните услови. Предлогот доби поддршка од Италија, Словачка, Словенија и Чешка. Австриската министерка за надворешни работи Беате Мајнл-Рајзингер на 7. септември дополнително го објасни принципот: кандидатот што ги исполнува правилата во определен сектор би можел да учествува во тој дел од единствениот пазар уште пред целосното членство. Таа наведе и дека Германија и Франција покажале интерес за концептот.
Целта, според австрискиот предлог, не е да се замени членството со некаква трајна „втора лига“, туку кандидатите порано да ги почувствуваат ефектите од реформите.
Што би значела секторската интеграција во практика?
Во практична смисла, моделот би можел да функционира едноставно: кандидатот не мора да чека да заврши целокупниот пристапен процес за да стане дел од некој европски систем. Ако ги исполни правилата во платежниот систем – добива пристап до SEPA. Ако ги исполни телекомуникациските стандарди – може да се приближи до европскиот роаминг режим. Ако ги исполни условите за енергетскиот пазар – може подлабоко да се интегрира во европските енергетски механизми. Истото постепено може да се однесува и на транспортот, слободното движење на услуги, дигиталниот пазар и индустриските синџири.
Токму овие области се меѓу седумте приоритети што Европската комисија ги определува во Планот за раст.
На тој начин европската интеграција сè помалку би изгледала како една врата што или е целосно затворена или целосно отворена, а сè повеќе како систем на последователни врати што се отвораат со исполнување конкретни услови.
Дали е тоа замена за членството? Не. Барем според досега објавените европски документи и изјави, постепената интеграција се претставува како дополнување и забрзување на пристапувањето, а не како негово укинување. И австрискиот предлог експлицитно го задржува полноправното членство како конечна цел.
Тоа е суштинска разлика. Кандидатот може да добие пристап до делови од единствениот пазар, фондови или одредени европски програми, но тоа не е исто што и статус на членка со целокупните права и обврски што произлегуваат од членството.
Затоа постепената интеграција може да го ублажи периодот на чекање, но не го брише пристапниот процес.
Македонија може економски да се приближува и додека политичкиот процес стои
Токму Македонија е добар пример за оваа нова реалност. Земјата веќе добива пари од Планот за раст. Дел е од SEPA. Учествува во европски програми. Европската комисија разгледува проширување на режимот без дополнителен роаминг кон Западен Балкан. Паралелно се развива концептот на секторска интеграција. Со други зборови, делови од европската интеграција можат да се движат и кога класичната политичка траекторија е забавена.
Таквата интеграција има граници. Без формално напредување низ кластерите не може да се заврши пристапниот процес.
Прашањето веќе не е само „кога ќе влеземе во ЕУ?“
Долги години проширувањето на Балканот се сведуваше речиси исклучиво на едно прашање: која година земјата ќе стане членка? Новата европска политика постепено го менува тоа. Сега се поставува и друго прашање: колкав дел од европскиот економски, дигитален, платежен, енергетски и транспортен простор може кандидатот да го користи уште пред членството?
Тоа е суштината на концептот на постепена интеграција.
За граѓаните разликата може да биде многу конкретна. Поевтини трансакции, пониски трошоци за роаминг, полесен пристап до европски програми, поврзан пазар и нови можности за компаниите се придобивки што можат да се почувствуваат многу порано од формалното членство. Но за нив е потребно исполнување на европските правила.
Може ли Македонија да го „фати возот“?
Ако прашањето се постави исклучиво преку бројот на отворени и затворени поглавја, моменталната разлика е јасна. На 14. јули 2026. Црна Гора имаше 18 привремено затворени поглавја, Албанија три, Србија две, додека Македонија сè уште не го има отворено првиот кластер.
Но европскиот пристапен процес не е временска трка со фиксна брзина. ЕУ официјално го дефинира проширувањето како процес заснован врз заслуги и исполнување критериуми. Напредокот зависи од брзината и квалитетот на реформите, а конечниот прием бара согласност на земјите членки. Токму затоа не може однапред да се пресмета колку години би биле потребни Македонија да ја намали сегашната разлика со другите кандидати.
Она што може да се измери е почетната позиција: таа во формалната процедура е понеповолна отколку кај Албанија и Црна Гора.
27. и 30. септември може да донесат повеќе јасност
Според изјавата на Памер, на 27. септември во Виена треба да се одржи министерска конференција меѓу Западен Балкан и земјите од иницијативата „Славков 3“ – Австрија, Чешка и Словачка. Во македонските медиуми, повикувајќи се на изјавите на Памер, се наведува и 30. септември како датум кога се очекуваат нови чекори или дополнителна јасност околу европската политика на проширување и различните нон-пејпери. Памер нагласи дека дискусиите за различните предлози сè уште траат и дека не е решено кој модел ќе преовлада.
Затоа во овој момент би било прерано еден од нон-пејперите да се претстави како веќе усвоена нова политика на ЕУ. Но фактот дека за секторска и постепена интеграција веќе отворено дискутираат повеќе земји членки покажува во која насока се развива дебатата.
Два колосека кон иста цел
Македонија во моментов практично се движи по два европски колосека. Првиот е традиционалниот пристапен процес: кластери, поглавја, фундаментални реформи, владеење на правото, исполнување на преговарачката рамка и политички одлуки на членките. Вториот е постепената интеграција: Планот за раст, SEPA, единствениот пазар, европски програми, потенцијалниот режим без роаминг и можната секторска интеграција.
Првиот води кон членство. Вториот треба да овозможи дел од придобивките од членството да дојдат порано.
Најголемата заблуда би била овие два процеса да се изедначат. Македонија може да биде успешна во Планот за раст, а сепак да не го отвори првиот кластер. Може да добива европски средства, а да остане политички блокирана. Може да биде дел од SEPA, а да не биде членка на ЕУ. Но исто така би било погрешно постепената интеграција да се смета за безначајна.
За економијата, компаниите и граѓаните таа може да донесе реални промени многу порано од полноправното членство.
Европската интеграција станува процес, а не само датум
Дваесетина години по добивањето кандидатски статус, Македонија повторно се соочува со старата дилема – како политичката декларација за европска иднина да се претвори во конкретен напредок. Разликата е што Европската Унија денес се обидува да понуди повеќе меѓучекори отколку порано.
Планот за раст, SEPA, можниот заеднички режим за роаминг и концептот на секторска интеграција покажуваат дека Брисел постепено преминува кон модел во кој кандидатите можат да добиваат конкретни придобивки пред членството. Но тие придобивки не ја поништуваат потребата од исполнување на условите во пристапниот процес.
За Македонија затоа клучната дилема не е само дали може да ги стигне Албанија или Црна Гора во бројот на отворени и затворени поглавја. Поважно е дали земјата ќе успее паралелно да ги користи сите можности за постепена интеграција и да ги реши прашањата што го спречуваат формалното придвижување на преговорите.
Европскиот „воз“ денес веќе не е само една композиција со една крајна станица. Тој се претвора во мрежа од економски, политички и институционални врски. Прашањето за Македонија е колку од тие врски ќе успее да ги изгради – и со какво темпо – додека конечната цел останува полноправното членство во Европската Унија.
