Додека Брисел размислува за нов модел на „асоцијативно членство“ со Канада, македонската претседателка од Салцбург праша колку е убедлива геополитичката амбиција на Европската Унија ако интеграцијата на Западниот Балкан останува долготраен и неизвесен процес.
Европската Унија сака поголема геополитичка тежина, отвора нови модели на партнерство со Канада и говори за стратегиска автономија. Но, што значи тоа за земјите од Западниот Балкан кои со години чекаат на членство? Од 22. Европски самит во Салцбург, претседателката Гордана Сиљановска-Давкова ја постави токму оваа дилема, оценувајќи дека одложувањето на проширувањето го поткопува кредибилитетот на ЕУ како глобален актер.
Салцбург: Европа расправа за сопствената глобална моќ
Европа сака да биде политички и економски актер способен самостојно да влијае врз глобалните процеси. Но, колку е убедлива таквата амбиција ако Унијата сè уште не успева целосно да го интегрира Западниот Балкан?
Ова прашање беше во центарот на настапот на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на 22. Европски самит во Салцбург, каде на 28 септември 2026 година учествуваше на сесијата „Дали Европа сè уште е глобален играч?“.
Програмата на самитот покажува дека проширувањето беше една од главните теми на годинашниот собир: по дебатата за глобалната улога на Европа следуваше посебна сесија посветена на прашањето дали проширувањето претставува геополитички успех на Европа.
За Сиљановска-Давкова, токму проширувањето е еден од најдиректните тестови за способноста на Унијата да дејствува стратешки.
„Глобална сила“ надвор, бавна интеграција дома
Најсилната политичка порака од нејзиното обраќање беше споредбата меѓу отворањето кон Канада и долгогодишното чекање на европските кандидати. Претседателката оцени дека ЕУ, додека размислува за нови форми на поврзување со прекуокеански партнери, истовремено се соочува со проблем на кредибилитет во сопствениот процес на проширување.
„Додека со понудите за асоцијативно членство за прекуокеански држави Унијата декларира амбиција за глобална моќ, со одлагањето на сопственото проширување таа практично демонстрира немоќ“, изјави Сиљановска-Давкова во Салцбург.
Таа го постави проширувањето не само како прашање за земјите кандидати, туку и како прашање за европската способност да носи и спроведува стратешки одлуки.
Канада е новиот пример – но „асоцијативно членство“ сè уште не постои
Контекстот на нејзината забелешка е важен. Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен во септември ја отвори можноста Канада да добие досега непостоечки статус на „асоцијативен член“ на ЕУ. Но, таква формална категорија во моментов не постои во договорите на Европската Унија.
Според информациите објавени од Reuters и AP, станува збор за политичка идеја која допрва би морала да добие правна и институционална форма и најверојатно би барала согласност од земјите членки. Канада, исто така, не бара класично полноправно членство во ЕУ, туку значително подлабока економска, безбедносна, технолошка и политичка соработка. Оттука, Канада и земјите кандидати од Западниот Балкан не се наоѓаат во иста правна постапка.
Политичката споредба што ја прави Сиљановска-Давкова е поинаква: ако ЕУ може брзо да размислува за иновативни модели на интеграција со далечни партнери, зошто процесот кон земјите кои веќе се кандидати останува толку тежок и долготраен?
Македонија – две децении кандидат
Македонскиот пример ја прави оваа дебата особено чувствителна. Земјата има кандидатски статус од 2005. година. Во меѓувреме, евроинтегративниот процес мина низ повеќе политички и институционални фази, билатерални спорови и промени на условите. Во Салцбург Сиљановска-Давкова нагласи дека Македонија во текот на евроинтеграцијата направила серија големи политички и уставни отстапки.
Меѓу нив ги наведе промената на државното знаме, промената на уставното име и повеќекратните уставни измени. Според нејзината оценка, земјата понела товар што не бил карактеристичен за европскиот пат на други држави кандидати.
Ова политичка оценка на претседателката укажува на едно пошироко прашање кое со години ја следи политиката на проширување: до каде завршуваат стандардните европски критериуми, а каде почнуваат националните барања на одделни земји членки?
Копенхаген или билатерални услови?
Копенхашките критериуми остануваат основата врз која се оценува подготвеноста на една земја за членство: стабилни демократски институции, владеење на правото, функционална пазарна економија и способност за преземање на обврските што произлегуваат од членството.
Процесот на пристапување е истовремено и политички.
Клучните одлуки во Советот на ЕУ бараат согласност на земјите членки. Тоа значи дека одделна членка може да има значително влијание врз динамиката на пристапувањето. Токму на ова Сиљановска-Давкова ја темели својата критика. Според неа, билатералните историски и идентитетски прашања не треба да го заменуваат принципот според кој напредокот на кандидатот се мери врз основа на европските критериуми. Нејзината порака по самитот беше формулирана преку симболична географска споредба: Македонија, рече таа, треба да оди „кон Копенхаген директно“, а не европскиот пат да ѝ зависи од главните градови на соседните држави.
Три барања за поинакво проширување
Во Салцбург претседателката издвои 3 принципи за кои смета дека треба да бидат вградени во идната политика на проширување.
Прво – меритократија.
Државата што ги исполнува објективните европски услови треба да може да напредува според постигнатите резултати.
Второ – без трајни членки од „прв“ и „втор“ ред.
Според неа, евентуалните преодни или заштитни механизми при приемот на нови членки треба да бидат ограничени, пропорционални и временски дефинирани, а не основа за трајна институционална хиерархија.
Трето – постепена интеграција, но не како замена за членството.
Кандидатите можат постепено да се вклучуваат во европските политики и единствениот пазар и пред формалното членство, но тоа, според Сиљановска-Давкова, треба да биде пат кон полноправна интеграција, а не нејзина алтернатива.
Постепената интеграција веќе се случува
Овој последен елемент веќе е дел од официјалната политика на Европската Унија. Планот за раст за Западниот Балкан има цел земјите од регионот постепено да се интегрираат во делови од единствениот европски пазар уште пред полноправното членство. Планот опфаќа четири главни столба: пристап до делови од единствениот пазар, регионална економска интеграција, реформи и дополнителна финансиска поддршка.
За периодот 2024–2027 година е формиран и Инструмент за реформи и раст вреден 6 милијарди евра.
Македонија досега добила 142,1 милион евра
ЕУ паралелно со политичката дискусија за членство веќе исплаќа средства поврзани со спроведувањето на македонската реформска агенда. Европската комисија во јули 2026. година соопшти дека Македонија дотогаш добила вкупно 142,1 милион евра од Инструментот за реформи и раст. Само во мај Комисијата одобри дополнителни 65,7 милиони евра, поврзани со исполнување реформски чекори во образованието и дигитализацијата.
Тоа покажува дека евроинтеграцијата не е целосно запрен процес: економското и секторското приближување продолжува и пред формалното отворање или затворање на сите преговарачки поглавја.
Финансиската интеграција не е исто што и политичкото членство
Тука се појавува една од суштинските дилеми на новиот модел. Постепената интеграција може да донесе директни економски придобивки: пристап до пазари, европски програми, финансиски инструменти, инфраструктура и поголема регулаторна усогласеност.
Кандидатите истовремено очекуваат да знаат дека сите тие чекори водат кон јасно политичко финале – полноправно членство. Токму затоа разликата меѓу „интеграција без членство“ и „интеграција кон членство“ станува една од клучните теми во идната архитектура на ЕУ. ЕУ, од своја страна, тврди дека Западниот Балкан останува дел од нејзината иднина
За да се добие целосната слика, критиките од Салцбург треба да се стават и покрај официјалната позиција на Брисел. Европската комисија продолжува да го дефинира проширувањето како стратешки инструмент за европската безбедност, стабилност и економска сила. Планот за раст експлицитно е замислен како средство за забрзување на подготовките за членство, а не како негова формална замена.
Оттука, спорот не е толку околу тоа дали ЕУ официјално го поддржува проширувањето. Проблемот е во темпото, механизмите и предвидливоста.
Проширувањето станува дел од геополитиката
По руската инвазија врз Украина, европското проширување повторно стана безбедносно и геополитичко прашање. Украина и Молдавија добија забрзана европска перспектива, додека земјите од Западниот Балкан добија обновени политички сигнали дека нивното членство има стратегиско значење.
Истовремено, токму брзината со која ЕУ бара нови форми на соработка со Канада, Велика Британија и други демократски партнери покажува дека европската архитектура повеќе не се сведува само на едноставната поделба „членка – нечленка“. Се создаваат повеќе концентрични кругови на економска, безбедносна и политичка интеграција.
За кандидатите од Балканот главното прашање е во кој од тие кругови ќе завршат – и дали постепеното приближување ќе заврши со полноправно членство.
Канада ја отвора и дилемата за Европа со повеќе кругови
Идејата за посебен статус на Канада дополнително ја отвора дебатата за Европа во повеќе нивоа. Таквиот модел би можел да овозможи блиска соработка со држави што не сакаат или не можат да станат полноправни членки. За кандидатите кои веќе со години ја имаат полноправната интеграција како стратешка цел, секој нов паралелен модел природно отвора прашања: дали ќе го забрза европското поврзување или ќе создаде нови категории меѓу целосното членство и надворешното партнерство? Засега нема конечен одговор.
Фон дер Лајен ја отвори идејата за Канада, но правниот механизам допрва треба да биде дефиниран. Reuters објави дека таквиот статус не постои во сегашните европски договори и дека неговото создавање би носело правни и политички предизвици.
Европа има две задачи што треба да ги усогласи
Оттука произлегува и пошироката европска дилема. ЕУ сака истовремено: да стане поавтономен глобален економски и политички актер; да гради нови партнерства со Канада и други демократски држави; да ја поддржува Украина; да ја зајакнува европската безбедносна архитектура; да го интегрира Западниот Балкан; и паралелно да ја зачува способноста на сопствените институции да функционираат со поголем број членки.
Тоа се процеси што меѓусебно се поврзуваат, но не секогаш се движат со иста брзина.
Македонската дилема останува многу конкретна
За Македонија големите расправи за геополитиката на Европа на крајот се сведуваат на практично прашање: кој конкретен чекор следува и под кои услови?
Финансиското приближување продолжува. Реформската агенда продолжува. Постепената интеграција продолжува. Политичкиот дел од процесот останува зависен и од исполнувањето на договорените услови и од согласноста меѓу земјите членки. Токму таа комбинација го прави македонскиот случај една од најсложените приказни во современата политика на проширување.
Не е спор само меѓу Скопје и Брисел
Од говорот во Салцбург произлегува и поширока тема. Европското проширување повеќе не е само административен процес во кој земјите кандидати отвораат и затвораат поглавја.
Тоа е прашање за идната политичка карта на Европа. Прашање за односот меѓу националните интереси и заедничката европска стратегија. Прашање за способноста на Унијата да поставува правила што ќе бидат доволно јасни и предвидливи и за сегашните членки и за кандидатите.
Затоа настапот на Сиљановска-Давкова во Салцбург ја надминува дневната македонска политичка дебата. Тој се вклопува во многу пошироката расправа што Европската Унија веќе не може долго да ја одложува: дали Европа може истовремено да се шири во светот како геополитички актер, а да остане недовршена како политички простор на сопствениот континент?
