Во манастирот Манасија во Србија од 4. до 6. септември се одржува Втората меѓународна научна конференција „Литургиска теологија и монашка практика – извори, развој и преобразби, современи предизвици“. Богослови, архијереи, истражувачи и универзитетски професори од Македонија и Србија разговараат за прашање што оди подалеку од историјата на монаштвото: што можат литургиското и аскетското искуство да му кажат на човекот кој живее во свет на забрзаност, постојана изложеност и сè помалку тишина.
Конференцијата ја организираат Институтот за духовно и монашко наследство на Балканот „Наследство на пустината“ од Струмица и Институтот за литургика и црковна уметност при Православниот богословски факултет на Универзитетот во Белград. На отворањето беа прочитани поздравни писма од српскиот патријарх Порфириј и од архиепископот охридски и македонски Стефан, а пленарното предавање на митрополитот браничевски Игнатиј беше посветено на есхатолошката природа на Црквата и монаштвото.
Манасија како тема, а не само како место на средбата
Изборот на Манасија има своја логика. Манастирот, познат и како Ресава, е задужбина на деспотот Стефан Лазаревиќ и бил граден од 1406/1407. до 1418. година. Неговиот комплекс, со црквата „Света Троица“ и препознатливото утврдување, денес се наоѓа на прелиминарната листа на светско наследство на УНЕСКО. Во средниот век тука се развил значаен духовен и книжевен центар, па просторот во кој сега се разговара за односот меѓу преданието и современоста некогаш и самиот бил место каде верата, писменоста и културата се среќавале во секојдневниот монашки живот.
Токму таа врска беше во средиштето и на пораката на патријархот Порфириј. Во неговото обраќање до учесниците, Манасија е опишана како место во кое низ вековите се среќавале богослужението и богословието, духовното искуство и творештвото. Поентата не е само историска. Литургијата и монаштвото, според таа перспектива, не се два изолирани света – едното врзано за олтарот, другото за манастирската ќелија – туку различни изрази на истото христијанско разбирање на животот како однос, заедница и дарување.
Од постригот и Евхаристијата до литературата и старите ракописи
Работната програма покажува дека конференцијата не се задржува на општи разговори за духовноста. Темите се движат од литургиската употреба на Светото писмо при монашкиот постриг и односот меѓу аскетскиот етос и Евхаристијата, до монашкиот идеал на Свети Сава, философските аспекти на литургиското богословие и начинот на кој монаштвото се појавува во современата литература.
Во програмата учествуваат и претставници од Македонија – митрополитот дебарско-кичевски Георгиј, епископот хераклејски Климент, како и Катица Ќулавкова, Александар Крстановски и Стефан Цветановски. Меѓу другите учесници се Златко Матиќ, Даница Поповиќ, Гордана Гавриќ, Мирко Ковачевиќ, Александар Ѓаковац и Никола Лукиќ. Таа разновидност на дисциплини е важна: монаштвото тука не се разгледува само како црковна институција, туку и како културен, книжевен, историски и антрополошки феномен.
Посебно место добиваат теми блиски до македонското духовно и книжевно наследство. Се разгледува црковнословенски триод од македонска редакција, а предвидена е и споредба меѓу Евергетидскиот и Вељушкиот, односно Струмичкиот типик. Зад навидум тесно стручните прашања стои поширока тема: како низ правилата на богослужението, монашката самоуправа и ракописната традиција се обликувал еден цел свет на духовен и заеднички живот.
Од Водоча до Манасија – дијалог што добива продолжение
Средбата во Манасија не е изолиран настан. Таа го продолжува проектот започнат во септември 2025. година во манастирот „Свети Леонтиј“ во Водоча кај Струмица, каде што беше одржана конференцијата „Балкански монашки светови – Дијалози за монаштвото, теологијата и културата“. Тогаш фокусот беше врз различните монашки традиции на Балканот, исихазмот, аскетското богословие и нивниот однос со културата. За првата средба извести и Комисијата за односи со верските заедници и религиозни групи.
Фактот што една година подоцна разговорот продолжува во Манасија покажува дека се создава простор за подолгорочна богословска и научна соработка меѓу луѓе и институции од двете црковни средини. Тоа е можеби една од поважните димензии на конференцијата: преданието не се третира како затворен музејски материјал, туку како предмет на истражување, споредување и разговор.
Што навистина значи монаштвото во свет кој никогаш не замолчува?
Токму тука академскиот собир го допира прашањето што може да биде разбирливо и за човек кој никогаш не престојувал во манастир. Монаштвото историски е поврзано со повлекувањето, постот, молитвата, самодисциплината и откажувањето од одредени облици на световниот живот. Современиот човек, напротив, живее во средина изградена врз постојано присуство, реакција, избор и информација. Судирот меѓу овие два ритма го прави монашкото искуство интересна тема и надвор од неговата непосредна религиозна рамка.
Тоа не значи дека монашкиот модел може едноставно да се пресели во секојдневниот живот. Неговата вредност за современата дебата е во прашањата што ги отвора: што правиме со тишината, дали вниманието може да се воспитува, дали слободата значи само повеќе избори и дали заедницата може да постои без способност човекот понекогаш да се откаже од сопствената удобност. Во поздравната порака на патријархот Порфириј токму тишината, собранoста и смислата се издвоени како нешта по кои современиот човек сè повеќе трага среде изобилството од зборови, слики и информации.
Литургијата, од друга страна, ја внесува другата половина од прашањето: човекот не како изолиран поединец, туку како дел од заедница. Затоа расправата за монаштвото без литургијата би била нецелосна, како што и литургиското богословие без прашањето како верата се живее во практиката лесно би можело да остане само академски јазик.
Програмата во Манасија завршува денеска, 6 септември. Предвидено е во 9 часот да биде отслужена Света архијерејска литургија, а во 11 часот да следува тркалезна маса и промоција на првиот број на научното списание „Пустината“. Симболиката е речиси вградена во самата програма: разговорот за литургијата и монаштвото не завршува само со уште едно излагање, туку со богослужба и со обид научната расправа да добие свое продолжение на хартија.
