Матурата како проверка на знаење – и на системот

Шеесетина ученици биле отстранети од полагањето на државната матура поради препишување, по двата екстерни испита. Според изјавите на министерката за образование и наука Весна Јаневска, годинашниот процес поминал без поголеми пречки, со значително помал број нерегуларности во споредба со претходните години. Најчестиот проблем, според објавените информации, била употребата на мобилен телефон за време на испитот – нешто што во ваков процес не е технички пропуст, туку директно нарушување на правилата.

Оваа бројка може да се чита на два начина. Како напредок, затоа што во споредба со минатогодишните и претходните случаи на масовно препишување преку Вибер и Телеграм групи состојбата изгледа поконтролирана. Но и како предупредување, затоа што секое препишување на матурата не е само индивидуален обид за полесен резултат. Тоа е мал, но многу јасен показател за односот кон знаењето, кон правилата и кон довербата во образовниот систем.

Во претходниот текст на Паноптикум, „Матура 2026: три испити, една генерација и старото прашање – што навистина проверуваме?“, беше поставено токму тоа прашање: дали матурата е само административен премин кон факултет, или последен сериозен тест за тоа што училиштето навистина создало кај ученикот. Денешната информација дава делумен одговор. Матурата не проверува само колку некој научил, туку и колку системот успеал да изгради култура на чесност.

Помал број случаи не значи мал проблем

Јаневска оцени дека полагањето било организирано во подобри услови, меѓу другото и во поголеми простории, со што се намалила можноста за злоупотреби. Дел од медиумите пренесоа дека учениците што биле фатени како препишуваат ќе имаат можност повторно да полагаат во августовскиот рок, додека оние што го нарушиле редот и се спротивставувале на правилата нема да можат да ја искористат таа сесија.

Тука системот мора да биде прецизен, а не одмазднички. Казната треба да биде јасна, предвидлива и еднаква за сите, зашто само така правилото станува воспитна мерка, а не дневна дисциплинска реакција. Ученикот што препишува не смее да биде претворен во јавен пример за срам, но не смее ни да добие порака дека прекршувањето е само ризик што вреди да се проба.

Во тоа е разликата меѓу контрола и култура. Контролата спречува телефон да влезе во училница. Културата создава ученик кој не мисли дека телефонот му е потребен за да помине.

Нов модел, стара дилема

Годинава матурата се спроведува според нов модел, со три типа завршен испит – државна матура, државна стручна матура и државна уметничка матура. Претходно беше објавено дека се пријавени 14.587 кандидати: 12.184 за државна матура, 2.276 за државна стручна матура и 127 за државна уметничка матура. Тоа беше замислено како поправеден пристап, бидејќи учениците доаѓаат од различни наставни програми и не треба сите да бидат мерени со ист инструмент. Паноптикум веќе пишуваше дека оваа промена ќе има смисла само ако тестовите, надзорот и организацијата ја издржат реалноста на училиштата.

Според објавените податоци на официјалниот матурски портал, екстерните испити годинава се одржуваат во јуни, а матурата останува клучен услов за продолжување на високото образование. Затоа нејзиниот кредибилитет е важен не само за учениците, туку и за факултетите, наставниците и родителите.

Ако матурата е последниот заеднички испит на една генерација, тогаш таа мора да биде повеќе од техничка процедура. Таа е јавен договор дека дипломата значи нешто. Дека трудот и снаоѓањето не се исти. Дека образованието не може да бара доверба од општеството ако самото не ја брани довербата во сопствените проверки.

Препишувањето не почнува на денот на испитот

Најлесно е да се каже дека учениците се виновни. Дел од нив, секако, направиле свесен избор. Но препишувањето ретко почнува на денот на матурата. Тоа почнува многу порано – во училишна култура во која оценката често е поважна од знаењето, во семејна паника дека неуспехот е катастрофа, во систем што со години испраќа мешани пораки: биди успешен, но не прашувај секогаш како.

Токму затоа темата се допира со поширокото прашање што Паноптикум го отвори во текстот „Модерното образование ќе вреди само ако создава луѓе што мислат“. Образованието не може да се мери само со број на положени, број на казнети или број на испитни простории. Тоа мора да се мери и со способноста да создава млади луѓе што разбираат зошто правилата постојат.

Шеесетина отстранети ученици можеби се доказ дека контролата оваа година била подобра. Но вистинскиот напредок ќе почне тогаш кога бројката ќе се намалува не затоа што надзорот е построг, туку затоа што препишувањето ќе стане неприфатливо и меѓу самите ученици.

Испитот продолжува и по матурата

Државниот испитен центар и Министерството за образование и наука сега имаат задача да не ја затворат темата со констатација дека „помина во ред“. Добрата организација е важна, но уште поважна е јавната анализа: каде биле прекршувањата, какви методи се користеле, дали правилата се применувале еднакво и што треба да се промени пред следната генерација да седне во истите клупи.

Матурата не е само крај на средното образование. Таа е момент кога државата им вели на младите: ова е мерката со која ве пуштаме понатаму. Ако таа мерка е чиста, строга и праведна, учениците можат да ја прифатат и кога не им оди во прилог. Ако е пробиена, секоја диплома станува малку посомнителна, а секој чесен ученик – малку повеќе оштетен.

Затоа оваа вест не треба да заврши со бројката шеесет. Таа треба да продолжи како прашање: дали образованието конечно учи дека довербата не се прогласува, туку се проверува – токму кога никој не смее да препишува.