На денешниов Ден на македонските рудари во Македонија повторно се отвори прашање што одамна не е само индустриско: какво рударство ѝ е потребно на земјата и под кои услови треба да се развива. Податоците покажуваат сектор што сè уште има сериозна економска тежина, но и професија во која бројот на работници се намалува, додека технологијата, безбедноста, еколошките стандарди и односот со локалните заедници стануваат пресудни за неговата иднина.
Во мај годинава бројот на вработени во секторот „рударство и вадење камен“ бил за 7,3% помал отколку една година претходно, додека просечната нето-плата се искачила над 61.000 денари. Во исто време, во 2025. година рударството учествувало со 10,9% во индустриското производство и со 2,8% во македонскиот извоз, а приходите од концесиски надоместоци достигнале рекордни 1,223 милијарди денари. Тоа е слика на индустрија која не исчезнува, туку се менува – и токму затоа старите одговори веќе не се доволни.
Помалку рудари, повеќе технологија
Во анализата на Дојче веле по повод Денот на рударите се издвојува една важна промена: рударството веќе не може да се гледа само низ сликата на човекот кој со тешка физичка работа се спушта длабоко под земја. Современата експлоатација сè повеќе подразбира автоматизација, дигитално следење, инженерство, управување со сложени системи, геологија, безбедносни процедури и контрола на влијанието врз животната средина.
Тоа не ја намалува тежината на рударската професија. Напротив. Машината може да преземе дел од ризичната работа, сензорите можат навреме да предупредат на промена на условите, а системите за далечинско следење можат да донесат поголема контрола. Сепак, технологијата сама по себе не е гаранција за безбедност. Нејзината вредност се гледа дури кога е придружена со обучени луѓе, строги процедури, редовни проверки и култура во која производствениот резултат никогаш нема предност пред човечкиот живот.
Токму тука се менува и значењето на реченицата дека рударството е „професија на иднината“. Тоа не значи враќање кон моделите од индустрискиот век, туку спротивното – преиспитување на начинот на кој се истражува, копа, преработува, контролира и на крајот се санира просторот што бил користен.
САСА покажува како изгледа модернизацијата на терен
Еден конкретен пример доаѓа од Македонска Каменица. Според информациите објавени по повод Денот на рударите, Рудник САСА годинава вовел три нови подземни камиони и ја завршил првата фаза од проектот за подобрување на подземната вентилација. Воведен е и централизиран систем за следење и управување со процесите, со можност за следење на производството и опремата во реално време и поефикасно користење на енергијата.
Компанијата наведува дека од влегувањето на Central Asia Metals во САСА во ноември 2017. година до денес вложувањата надминале 120 милиони долари. Станува збор за средства насочени кон рударска опрема, дигитализација, нови методи на експлоатација, безбедност и намалување на влијанијата врз животната средина. На годинешното одбележување сите вработени добиле парична награда, 121 вработен дополнително бил награден за особен придонес, а признанието „Најдобар рудар“ за 2025/2026 година му било доделено на Драганчо Јованчов.
Таквите инвестиции се важни, особено во средини како Македонска Каменица, каде што рудникот не е изолиран производствен погон, туку дел од локалната економија и секојдневието на градот. Сепак, современоста на еден рудник не се мери само со цената на машините. Таа се мери и со податоците за безбедноста, квалитетот на водата и почвата, управувањето со отпадот, транспарентноста и начинот на кој локалната заедница може да добие одговор кога поставува непријатно прашање.
„Слушајте ја науката“ е добра порака само ако науката е видлива
Во јавните реакции по повод 28. август се повторува ставот дека дебатата за рударството не треба да се води со страв. Политичката партија Единствена Македонија, во својата порака за Денот на рударите, повика одлуките да се темелат на стручни анализи, научни аргументи и институционална контрола. Слична порака испрати и иницијативата „И здравје и работа“, според која не треба однапред да се поставува избор меѓу работните места и животната средина.
Но повикувањето на науката има вредност само ако науката не се користи како реторичка етикета. За јавноста не е доволно некој да каже дека проектот е безбеден. Потребни се достапни студии, мерливи параметри, јасно определена одговорност, независен надзор и податоци што можат да се проверуваат и откако машините ќе почнат да работат.
Исто така, загриженоста за водата, воздухот, почвата или рударскиот отпад не може автоматски да се прогласува за „страв од рудници“. Тоа се легитимни прашања кај секој проект што интервенира во природен простор. Зрелата јавна дебата не бара граѓани кои слепо веруваат ниту граѓани кои однапред одбиваат. Таа бара институции способни да покажат зошто нешто е дозволено, како ќе биде контролирано и што ќе се случи ако правилата бидат прекршени.
Зошто минералите повторно стануваат стратешко прашање
Иронијата на зелената и дигиталната транзиција е во тоа што светот што сака помалку фосилни горива ќе бара големи количества други суровини. Електричните мрежи, батериите, електричните автомобили, ветерните турбини и бројни електронски технологии зависат од минерали и метали. Меѓународната агенција за енергија забележува силен раст на побарувачката за повеќе клучни минерали, а Европската Унија со својот Акт за критични суровини веќе го третира сигурното и одржливо снабдување како економско и стратешко прашање.
За Македонија тоа отвора можност, но не и автоматско оправдување за секој предложен рудник. Минералниот потенцијал има вредност само ако неговото користење создава поголема јавна корист од ризикот што го носи. Во тој баланс влегуваат работните места и извозот, но и здравјето, земјоделството, водните ресурси, вредноста на земјиштето, локалната инфраструктура и долгорочните обврски по затворањето на рудникот.
Во таа насока беше подготвувана и националната стратешка рамка за геолошки истражувања и одржливо искористување на минералните суровини, со вклучување на МАНУ и јавна расправа. Документите што Министерството ги стави на консултација опфаќаа не само економска анализа, туку и водни ресурси, ризици во рударската индустрија, состојбите со животната средина, човековите права и „паметното рударство“. Тоа е правилниот опсег на прашањата – затоа што рударството одамна не е само прашање колку руда има под земјата.
Рекордната наплата е добра вест, но не е конечната мерка
Во 2025. година државата наплатила 1.223.455.203 денари концесиски надоместоци за експлоатација на минерални суровини, повеќе од двојно од наплатата во 2024 година. Министерството го поврзува растот со подобрена наплата, поголем надзор и контрола на обврските на концесионерите. Тоа е значаен сигнал дека природниот ресурс не смее да се користи без јасна економска обврска кон државата и заедницата.
Сепак, доброто рударство не може да се препознае само во буџетска ставка. Ако локалната средина не гледа подобра инфраструктура, сигурни работни места, висока безбедност, строга еколошка контрола и јасна перспектива за периодот по завршувањето на експлоатацијата, тогаш економската математика останува нецелосна.
Затоа иднината на македонското рударство веројатно нема да ја реши дилемата „рудници – да или не“. Многу потешкото прашање е каков рудник може да добие општествена дозвола да работи. Одговорот нема да дојде од слоган, ниту од страв. Ќе дојде од тоа дали еден проект може да покаже, со податоци и со работа на терен, дека човекот е безбеден, природата е заштитена колку што дозволува најдобрата достапна технологија, правилата важат за сите, а дел од создадената вредност навистина останува таму каде што рудата е извадена.
На Денот на рударите најлесно е да се каже „среќно“. Потешката, а поважна задача е рударот навистина да се враќа безбедно дома, граѓанинот да има причина да им верува на институциите, а земјата да знае што добива за ресурсот што го отстапува. Само тогаш рударството може уверливо да зборува за иднина.
