Гласање, доверба и партиска математика
Изборниот законик повторно не се расправа само како правен документ, туку како прашање на доверба: кој ќе гласа, како ќе гласа, кој ќе го контролира процесот и кој однапред се плаши од резултатот. Денеска премиерот Христијан Мицкоски ги повика СДСМ и Левица да ги повлечат амандманите за измените на Изборниот законик, тврдејќи дека со нив се блокира гласањето на дијаспората. Според неговата изјава, суштинската „црвена линија“ за власта е можноста Македонците во странство да гласаат по електронски пат.
Спорот доаѓа во момент кога Изборниот законик веќе неколку дена е во фокусот на политичката сцена. Panoptikum претходно пишуваше дека Изборниот законик е готов, но јавноста сè уште не го видела договорот, а потоа и дека Изборниот законик заглави токму кај дијаспората. Денешниот судир само ја потврдува старата слабост на македонскиот изборен систем: правилата најчесто се отвораат кога партиите веќе пресметале кој може да добие, а кој може да загуби.
Мицкоски: амандманите се обид да се спречи дијаспората
Мицкоски изјави дека СДСМ и Левица треба да ги остават партиските мотиви и да овозможат реформата да се донесе. Според него, амандманите биле поднесени за да се спречи гласањето во дијаспората, а не за суштинско подобрување на законот. Во објавите на повеќе медиуми се наведува дека станува збор за над 13.000, односно 13.800 амандмани, поднесени во завршната фаза од расправата.
Премиерот ја постави темата и како однос на државата кон иселените Македонци. Според неговата порака, дијаспората не смее да биде третирана како далечна статистика, туку како дел од политичкото и националното тело на Македонија. Тој тврди дека сегашниот модел на гласање преку дипломатско-конзуларни претставништва е скап, тежок и често практично недостапен за луѓе кои живеат на големи растојанија, особено во земји како Австралија, Канада и САД.
Во таа логика електронското гласање се претставува како начин да се отвори каналот меѓу државата и луѓето кои одамна се физички надвор од неа, но не мора да бидат политички исклучени. Тоа е аргумент што има тежина, особено ако се гледа низ поширокиот однос кон македонската дијаспора како врска што не смее да остане само носталгија.
СДСМ: дијаспората гласа и сега, спорен е моделот
СДСМ одговори со спротивна теза: не се блокира гласањето на дијаспората, туку се спречува изборен модел кој може да отвори простор за неконтролирани гласови. Во партиските реакции, меѓу другото, се наведува дека дијаспората гласа и сега, а проблемот е во предложениот механизам со кој, според СДСМ, би можеле да се внесат околу 200.000 гласови без доволна контрола.
Пратеничката Јованка Тренчевска ја формулираше позицијата на СДСМ како предупредување од „изборен грабеж“, тврдејќи дека не смее да се дозволи толку голем број гласови да останат надвор од јасен, проверлив и доверлив систем. Во политички превод СДСМ не го спори начелото дека Македонците во странство имаат право на учество, туку ја спори технологијата, контролата и моментот во кој се турка решението.
Тука е јадрото на проблемот: електронското гласање може да биде модернизација, но само ако е придружено со доверба, проверливост, заштита на идентитетот, јасна процедура за приговори и надзор кој нема да биде партиски толкуван по изборниот ден. Без тоа секоја техничка новина станува политичка експлозивна направа.
Изборниот законик не смее да биде партиски плен
Во важечката изборна регулатива Државната изборна комисија ги објавува изборните прописи и подзаконските акти, а Изборниот законик го уредува начинот, условите и постапката за избори, избирачкото право, Избирачкиот список и изборните органи. Затоа секоја промена во овој закон мора да биде повеќе од бројка во Собранието и повеќе од дневнополитичко надмудрување.
Проблемот со дијаспората не е само технички. Тој е и демократски и институционален и човечки. Дали Македонија сака нејзините државјани во странство да бидат активен дел од изборниот процес? Ако е одговорот да, тогаш државата мора да најде модел што ќе биде достапен. Но ако тој модел не е доволно заштитен, проверлив и јасен, тогаш отвора нова недоверба наместо да решава стара неправда.
Затоа овој спор не може да се сведе на едноставно прашање: „за“ или „против“ дијаспората. Вистинското прашање е дали Македонија може да изгради изборно правило на кое ќе му веруваат и тие што победуваат и тие што губат. Без тоа секоја промена на Изборниот законик ќе изгледа како подготовка за следниот партиски судир, а не како реформа на демократскиот систем.
Амандмани како политичка блокада или последна заштита?
Амандманите во парламентот се легитимна алатка. Тие постојат за да се поправи, прецизира или запре лошо решение. Но кога бројот на амандмани станува илјадници, јавноста оправдано се прашува дали се работи за суштинска правна расправа или за политичка блокада. Од друга страна, власта не може секое противење да го претстави како саботажа, особено кога станува збор за изборни правила што мора да преживеат и по смена на власта.
Токму затоа темата бара повеќе студен разум, а помалку партиска реторика. Дијаспората не смее да биде користена како емотивен штит за недоволно објаснети решенија, ниту како изговор за спречување поголема изборна вклученост. Во демократска држава гласачот во странство не е партиски ресурс. Тој е граѓанин. А граѓанинот мора да има право, процедура и гаранција.
Во оваа фаза Изборниот законик повторно стана огледало на македонската политичка недоверба. Не е проблемот само дали ќе се гласа електронски. Проблемот е што партиите одамна го изгубија минималниот заеднички јазик околу правилата на игра. А кога нема доверба во правилата, секој резултат однапред се чита како сомнеж.
