Во ноќта меѓу сабота, 24. октомври и недела, 25. октомври 2026. година Македонија преминува на зимско, односно стандардно сметање на времето. Во 03:00 часот часовниците се враќаат на 02:00, па ноќта формално ќе трае еден час подолго.
Датумот годинава привлекува дополнително внимание затоа што 25. октомври е најраниот можен датум на кој, според европското правило, може да заврши летното сметање на времето. Последната недела од октомври едноставно паѓа на 25-ти. Не станува збор за ново правило или вонредна одлука – календарот ја создава разликата.
Panoptikum уште во септември објасни зошто часовникот годинава се враќа порано од вообичаеното. Сега, непосредно пред промената, поважно е практичното прашање: што навистина значи дополнителниот час за нашиот сон и дали есенското поместување е толку опасно колку што сед предупредува?
Еден час повеќе – но не нужно и еден час повеќе сон
Со враќањето од 03:00 на 02:00 добиваме дополнителен час во календарската ноќ. Ако распоредот ни го дозволува тоа, можеме навистина да спиеме подолго. Организмот сепак не го чита часовникот на ѕидот. Внатрешниот биолошки ритам се приспособува според светлината, времето на легнување, будењето, оброците и секојдневните навики. Затоа некој ќе го искористи дополнителниот час за сон, додека друг ќе се разбуди според стариот ритам – само што часовникот ќе покажува еден час помалку.
Преминот кон стандардното време носи и порано разденување, но и порано стемнување. Токму промената на изложеноста на дневна светлина може неколку дена да влијае врз поспаноста, концентрацијата и времето кога природно чувствуваме потреба за сон.
Колку навистина е опасно поместувањето на часовникот?
Тука вреди да се направи разлика меѓу пролетното и есенското поместување. Во медиумски текстови двете промени често се ставаат во ист кош, иако научните податоци не покажуваат целосно ист ефект.
Систематски преглед и метаанализа објавени во 2024. година утврдиле мал пораст на ризикот од акутен инфаркт по пролетното преминување на летно време, кога се губи еден час сон. За есенското враќање на часовникот истата анализа не нашла убедлив доказ за зголемен ризик. Поширок систематски преглед на 157 истражувања од 36 земји, кој ги опфаќа податоците до 2025. година, исто така предупредува дека здравствената слика не е едноставна. Најконзистентните негативни ефекти се поврзуваат со пролетното поместување, кога часовникот оди напред и спиењето се скратува. За други исходи и за есенската промена резултатите се помешани.
Тоа не значи дека есенската промена е целосно незабележлива за организмот. Менувањето на социјалниот распоред за еден час може привремено да го наруши циркадијалниот ритам, особено кај луѓе што имаат строг распоред за спиење, работат во смени или потешко се приспособуваат на промени во дневната светлина. Но тврдењето дека секое есенско враќање на часовникот предизвикува драматичен „шок“ за организмот оди подалеку од она што моменталните докази сигурно го покажуваат.
Како полесно да се приспособиме
Најкорисно е во деновите околу промената да не се прават дополнителни големи отстапувања од вообичаениот ритам. Редовното време за спиење, изложеноста на утринска дневна светлина и умереноста со кофеин во доцните часови можат да му помогнат на организмот побрзо да се приспособи.
Особено значајна е светлината. Таа е еден од главните сигнали според кои телото го усогласува внатрешниот часовник со денот и ноќта. Симболично, тоа добро се гледа и во сончевата аналема фотографирана над Скопје – Сонцето го следи сопствениот астрономски ритам, додека ние двапати годишно го приспособуваме часовникот кон договорено општествено време.
Зошто Европа сè уште не го укина менувањето на времето?
Прашањето се отвора речиси секоја пролет и есен. Европската комисија уште во 2018. година предложи да престане сезонското поместување на часовниците, а Европскиот парламент во март 2019. година го поддржа предлогот. Сепак, тоа не значеше и автоматско укинување. Земјите членки треба да постигнат заедничка позиција во Советот на Европската Унија и да се усогласат како би изгледал системот потоа. Европската комисија и натаму наведува дека Советот нема финализирано заедничка позиција, па сегашното правило останува на сила.
Причината е практична: доколку соседни земји без координација изберат различно трајно време, би можеле да се создадат проблеми за транспортот, трговијата, работното време и прекуграничните комуникации.
Затоа и на 25. октомври 2026. година повторно ќе го направиме истото што го правиме со децении – во 03:00 часот ќе се вратиме на 02:00. Ќе добиеме подолга ноќ и порано утро, но и порано стемнување. А дебатата дали двапати годишно воопшто треба да ги поместуваме стрелките останува отворена.
Извори
–Директивата 2000/84/EC на Европскиот парламент и Советот. Eur-Lex
–Daylight Saving Time Transitions and Risk of Heart Attack – PubMed
-Daylight Saving Time and Acute Myocardial Infarction: A Meta-Analysis – PubMed, PubMed.
