Најстрашните извештаи за една држава понекогаш не доаѓаат од политички говорници, туку од тивки институционални посети: од ходници, ќелии, болнички одделенија, душеци на под, празни чешми и персонал што повеќе не знае дали лекува, чува или се брани. Годишниот извештај на Националниот превентивен механизам при Народниот правобранител за 2025. година отвора токму таква слика: затворски систем што се пренатрупува, психијатриска установа што се турка кон улога која не ѝ припаѓа и институции што проблемите ги префрлаат од една врата на друга, како да исчезнуваат кога ќе се смени адресата.

Во фокусот е ЈЗУ Психијатриска болница „Демир Хисар“, каде што НПМ во декември 2025. година реализирал посета за да ја испита состојбата со пациентите сместени во форензичкото одделение. Според Годишниот извештај на Националниот превентивен механизам, тимот добил наводи за случаи во кои се изразени сомнежи за професионализмот на одредени вештачења, поради кои лица наместо да издржуваат правосилна затворска казна биле упатувани на форензичкото одделение врз основа на наводна непресметливост.

„Демир Хисар“ не смее да биде резервен затвор

Психијатриската болница не е место каде што правосудството треба да ги складира нерешените случаи. Таа постои за лекување, стабилизација, грижа и рехабилитација на лица со тешки психички нарушувања. Кога во таква установа ќе се испратат лица за кои персоналот изразува сомнежи дека немаат психичка болест, туку преку „поволни“ вештачења избегнале затвор, тогаш веќе не зборуваме само за здравствен проблем. Зборуваме за удар врз довербата во правдата.

Извештајот е внимателен во формулациите, но пораката е остра. Се наведува дека болницата нема ниту соодветно обезбедување ниту услови за задржување и грижа за ваков профил лица; бегствата биле честа појава, а во изминатиот период имало и случај на суицид. Дел од персоналот, според наодите, покажувал очигледни знаци на фрустрација, разочараност и прегореност.

Ова е точката на која државата најчесто се обидува да зборува административно, а проблемот е длабоко човечки. Медицинската сестра не е затворски чувар. Психијатарот не е полицаец. Пациентот што навистина има потреба од психијатриска грижа не смее да стане колатерална штета на судски, вештачки или институционални игри. Ако болницата се претвори во место каде што се мешаат терапија, казна, страв и безбедносен ризик, тогаш таму никој не е заштитен – ниту пациентите, ниту персоналот, ниту јавниот интерес.

Сомнежот во вештачењата е сомнеж во еднаквоста пред законот

Најопасниот дел од оваа приказна не е само тоа што дел од осудени лица можеби завршиле во болница наместо во затвор. Најопасно е прашањето како стигнале таму. НПМ предупредува дека наводите за лица кои „со помош на вешти лица“ и преку манипулативни активности успеваат да добијат поволно психијатриско вештачење отвораат прашање за сериозно отстапување од целта на кривичноправниот систем и за поткопување на принципот на еднаквост пред законот.

Тука нема простор за сензационализам, но има обврска за јавна будност. Судско-психијатриското вештачење е сериозна стручна алатка. Тоа не смее да биде заден влез за привилегирани обвинети или осудени лица. Ако во јавноста се создаде впечаток дека казната зависи од тоа кој може да обезбеди „подобра“ експертска проценка, тогаш правдата престанува да биде заеднички поредок и станува услуга со различна цена.

Затоа овој случај мора да излезе од рамката на еднодневна вест. Не е доволно да се утврди дека во „Демир Хисар“ има проблем. Треба да се провери синџирот: кој го барал вештачењето, кој го изработил, врз кои медицински и правни основи, кој суд го прифатил, дали имало ревизија и дали Комората на вештаци, судовите, обвинителството и Министерството за правда ќе постапат како институции, а не како набљудувачи на туѓа несреќа.

Затворот Куманово како симптом, не како исклучок

Истиот извештај не застанува кај „Демир Хисар“. Во Затворот Куманово, НПМ затекнал 130 осудени и 52 притворени лица, при предвиден капацитет од 176 осудени и 54 притворени лица. Иако бројките на прв поглед изгледаат блиску до капацитетот, извештајот наведува дека условите, особено проблемот со водоснабдувањето и сместувањето на притворени лица, говорат за пренатрупаност и несоодветни капацитети.

Дополнително, дел од притворените лица биле упатени во Куманово од Основниот кривичен суд Скопје, иако според важечкото распоредување Затворот Куманово е предвиден за притворени лица од други судски подрачја. НПМ оценува дека таквото пренесување на лица ги исцрпува материјалните и кадровските капацитети на установата и дека проблемот не може да се решава со прелевање од еден затвор во друг.

Кога притвореник спие на душек на под, кога водата се штеди како луксуз, кога здравјето и безбедноста зависат од импровизација, тогаш државата не спроведува санкција – таа произведува понижување. Меѓународните стандарди, од Правилата на Нелсон Мандела до стандардите на Комитетот за спречување тортура на Советот на Европа, одамна ја поставуваат основната граница: лицето лишено од слобода не е лице лишено од достоинство. Пренатрупаноста, лошите услови и недостигот на здравствена грижа не се технички пропусти, туку ризик за нечовечко и понижувачко постапување.

Државата не смее да ги меша болеста, казната и политичката неодговорност

Овој случај допира до една поширока македонска слабост: институциите често реагираат кога проблемот ќе стане скандал, а не кога е предупредување. Истото го гледаме и во други правосудни теми, каде што формалната постапка постои, но довербата во исходот се троши. Panoptikum веќе пишуваше за правната и политичката тежина на случајот со унгарското државјанство на Никола Груевски, како пример дека бегството од правдата никогаш не е само лична приказна, туку системска порака. Слично, и овде прашањето не е само кој бил сместен во болница, туку дали правниот систем е доволно отпорен на влијанија.

Друга важна линија е човековото достоинство. Македонија често зборува за европски стандарди, за реформи и за владеење на правото, но тие зборови имаат смисла само ако се гледаат во местата каде што јавноста ретко влегува: затворите, притворите, полициските станици, психијатриските установи. Во текстот „Европеизација или нова рамка за условување“ беше поставена токму таа разлика: вистинската европеизација не е дипломатски речник, туку институции што не се тресат при секоја смена на власт и систем што не ја губи човечката мерка.

Затоа наодите на Народниот правобранител не треба да се читаат како уште еден извештај што ќе заврши во архивска папка. Тие се тест за државата. Ако сомнежите за спорни психијатриски вештачења не се истражат темелно, ако болниците продолжат да се користат како безбедносен вентил за правосудството, ако затворите продолжат да се пренатрупуваат додека институциите си ја префрлаат одговорноста, тогаш проблемот веќе не е во еден оддел, еден затвор или една болница. Проблемот е во систем што се навикнал да функционира под минимумот на достоинството.

Што мора да следи

Прво, мора да има ревизија на спорните судско-психијатриски вештачења за кои се изразени сомнежи, но без јавен лов на имиња и без однапред изречени пресуди. Второ, Комората на вештаци и надлежните правосудни институции треба да покажат дека стручната проценка не е недопирлива зона. Трето, Министерството за здравство и Министерството за правда мора да ја разграничат терапевтската грижа од извршувањето санкции. Форензичката психијатрија бара посебни услови, обучен кадар, безбедносен протокол и јасна одговорност.

И конечно, затворскиот систем мора да престане да се третира како тема што станува важна само кога ќе се појави скандал. Условите во местата каде што државата ја ограничува слободата на човекот се најточниот тест за тоа колку таа држава верува во сопствените закони. Таму нема публика, нема камери, нема политички аплауз. Таму останува само прашањето дали правдата знае да биде строга без да биде нечовечна, и дали медицината може да лекува без да биде злоупотребена како алиби за нечија недопирливост.