За здравјето најчесто почнуваме сериозно да размислуваме кога нешто ќе се наруши. Ќе се појави необјаснив замор, ќе порасне крвниот притисок, сонот ќе стане полош, килограмите ќе почнат полесно да се собираат или ќе забележиме дека концентрацијата веќе не е она што била. Особено по 40-тата година, таквите промени лесно ги припишуваме на возраста.
Самата возраст сепак не е болест. Многу поважно е што правиме секој ден – колку се движиме, како спиеме, што јадеме, дали пушиме, колку алкохол консумираме, како се справуваме со стресот и дали одиме на превентивни прегледи. Токму тие навики со години тивко го градат или го поткопуваат здравјето.
Светската здравствена организација здравата исхрана ја врзува со разновидност, рамнотежа и умереност, со поголем удел на зеленчук, овошје, мешунки, интегрални житарки и јаткасти плодови, а помалку сол, слободни шеќери и високо преработена храна. Не станува збор за „совршено мени“, туку за образец што можеме да го одржуваме со години. Препораките на Светската здравствена организација токму на тоа ја ставаат тежината.
Движењето е поважно од идејата за „тренинг“
Една од најчестите заблуди е дека физички сме активни само ако одиме во теретана, трчаме или имаме строго определен тренинг. Всушност, телото реагира и на пешачење, возење велосипед, качување по скали, работа во дворот, брзо одење до продавница и на секое прекинување на долгото седење.
Светската здравствена организација за возрасните препорачува најмалку 150 до 300 минути умерена аеробна физичка активност неделно или 75 до 150 минути поинтензивна активност, како и активности за зајакнување на мускулите најмалку два дена во неделата. Тоа не значи дека животот треба да го претвориме во програма за вежбање. Значи дека неподвижноста не треба да стане наша стандардна состојба.
Токму затоа на Panoptikum веќе пишувавме дека секојдневното движење има вредност и кога немаме време за класичен тренинг. Малите активности не изгледаат импресивно, но телото ги собира.
По 40-тата, половината е повеќе од естетско прашање
Со возраста кај многу луѓе полесно се зголемува телесната тежина, а особено масното ткиво околу половината. Тоа не треба да се претвора во опсесија со изгледот, но не треба ниту да се игнорира. Вишокот абдоминално масно ткиво е поврзан со метаболички и кардиоваскуларни ризици, а комбинацијата од долготрајно седење, калорична исхрана, недоволно движење и алкохол лесно станува рутина што со години останува незабележана.
Токму тука е една од замките на средната возраст: човек може субјективно да се чувствува добро, а крвниот притисок, холестеролот или шеќерот во крвта веќе да бараат внимание. Затоа превентивниот преглед има вредност и кога ништо не боли. Кои проверки се потребни не се определува само според возраста, туку и според семејната историја, навиките и индивидуалните ризици. Ова е причината зошто разговорот со матичниот лекар не треба да се чува само за периодите кога ќе се појават симптоми.
Добриот сон не се надоместува лесно
Човек може извесно време да функционира со недоволно сон и токму тоа често нè лаже. Стануваме, работиме, пиеме уште едно кафе и продолжуваме. Цената понекогаш не ја чувствуваме веднаш. За повеќето возрасни доволниот и квалитетен сон е основа за нормално функционирање на организмот. Американскиот CDC наведува дека за возрасните од 18 до 60 години препораката е најмалку седум часа сон дневно, додека потребите се менуваат со возраста. Добриот сон е поврзан и со физичката и со емоционалната благосостојба.
На Panoptikum повеќепати сме се навраќале на оваа тема, меѓу другото и во текстот за циркадијалниот ритам и будењето во исто време. Телото сака одредена предвидливост: приближно стабилно време за легнување и будење често вреди повеќе од повремениот обид да „надоместиме“ цела недела недоспивање.
И мозокот има своја превентива
Со стареењето можат да се појават промени во брзината со која се присетуваме, го префрламе вниманието или обработуваме повеќе информации истовремено. Еден заборавен збор или паричник оставен дома не е автоматски знак за сериозен проблем. Поважно е дали промените стануваат почести, дали се влошуваат и дали почнуваат да го нарушуваат секојдневното функционирање.
Американскиот National Institute on Aging ја дефинира когнитивната здравствена состојба како способност јасно да мислиме, учиме и помниме и посочува дека врз неа влијаат и фактори што можат да се менуваат – физичката активност, контролата на хроничните заболувања, здравствените прегледи и ангажираноста на умот. Грижата за мозокот, според тоа, не е одвоена од грижата за остатокот од телото.
Ако заборавањето, јазичните тешкотии, дезориентацијата или проблемите со извршување вообичаени задачи почнат да се повторуваат или да напредуваат, тоа е причина за медицинска проценка, а не за самодијагностицирање преку интернет. Слични симптоми можат да имаат различни причини.
Здрав човек не е човек без лош ден
Постои и друга крајност: постојано да го набљудуваме телото, да броиме чекори, калории, часови сон и секоја промена да ја доживуваме како опасност. Таквиот однос кон здравјето лесно се претвора во нов вид стрес.
Подобрата мерка е поедноставна. Имате ли доволно енергија за секојдневните обврски? Можете ли да пешачите и да се качувате по скали без невообичаено ограничување? Спиете ли релативно добро? Ви функционира ли варењето без постојани тегоби? Можете ли да се концентрирате, да одржувате односи со други луѓе и да се вратите во рамнотежа по тежок ден? Ниту еден од овие показатели сам за себе не е медицински тест, но заедно создаваат слика за тоа како организмот го носи секојдневието.
И токму тука здравјето станува помалку спектакуларна, а многу пореална работа. Нема една суперхрана, еден додаток во исхраната, една утринска рутина или еден тренинг што ќе го реши сето останато. Има повторување: доволно движење, разновидна храна, сон, помалку тутун и алкохол, простор за одмор, односи што нè одржуваат и навремена здравствена контрола.
Затоа и грижата за здравјето има најмногу смисла додека сме здрави. Не како проект за совршено тело, туку како начин организмот да добие подобри услови да ја врши својата работа.
По 40-тата година тоа можеби станува повидливо, но принципот важи во секоја возраст: не треба да чекаме телото да вика за да почнеме да го слушаме.
