Здравјето е една од оние човечки вредности чие вистинско значење најчесто го разбираме дури тогаш кога ќе почне да ни недостига. Додека телото молчи, додека чекорот е сигурен, сонот мирен, здивот незабележлив, а секојдневните обврски ги извршуваме без посебен напор, здравјето го доживуваме како нешто природно, речиси како нешто што ни е однапред загарантирано. Но не е.
Здравјето е состојба што постојано се создава, одржува и обновува. Можеби тука се крие суштината на изразот „за здравје со здравје“. Не треба да почнеме да се грижиме за здравјето дури кога ќе се појави болеста. Најголемиот дел од грижата треба да се случува порано – додека се чувствуваме добро, додека имаме сила, додека можеме да избираме, да менуваме навики и да го слушаме она што организмот ни го кажува.
Здравјето, на некој начин, најдобро се брани токму – со здравје.
Здравјето е тивко, болеста е гласна
Постои една парадоксална човечка особина: најмногу мислиме на она што сме почнале да го губиме. Кога сме здрави, ретко размислуваме за здравјето. Кога сме болни, речиси ништо друго не ни изгледа поважно.
Болеста има свој јазик. Таа се јавува со болка, слабост, температура, ограничување, страв, неизвесност. Здравјето нема таков драматичен јазик. Тоа најчесто е тишина. Тишина на органите што работат правилно. Тишина на срцето што го одржува својот ритам. Тишина на белите дробови што дишат без напор. Тишина на телото што ни дозволува да станеме, да одиме, да работиме, да се смееме, да патуваме, да сакаме. Можеби токму затоа човекот често го потценува.
Невидливото добро многу лесно го земаме здраво за готово.
Телото памети
Современиот човек од своето тело бара многу. Да издржи долги работни денови. Да остане будно кога му е потребен сон. Да поднесе часови неподвижност пред компјутер. Да се приспособува на неправилна исхрана. Да издржи постојана психичка напнатост. Да функционира под рокови, обврски, сообраќаен метеж, бучава и недостиг од одмор.
Најчесто телото навистина издржува, а токму во тоа е опасноста. Неговата издржливост понекогаш ни создава впечаток дека можеме бесконечно да го оптоваруваме.
Телото памети. Ги памети годините со малку сон. Ги памети часовите поминати без движење. Го памети долготрајниот стрес. Ги памети штетните навики. Го памети занемарувањето.
Организмот долго може да молчи, но тоа не значи дека нема граници. Затоа грижата за здравјето е и уметност на слушање. Да го препознаеме заморот пред да се претвори во исцрпеност. Да ја забележиме болката пред да стане хронична. Да ја разбереме несоницата пред да стане начин на живот.Да го почувствуваме сопственото тело пред тоа да мора гласно да нè предупреди.
Здравјето не е само отсуство на болест
Најтесната дефиниција на здравјето би била: човек не е болен. Човечкото здравје е многу повеќе од тоа. Можно е некој да нема поставена дијагноза, а сепак да биде постојано уморен. Да нема сериозна физичка болест, но да живее во постојана вознемиреност. Да има добри лабораториски резултати, а да не може да спие. Да биде физички способен, а психички исцрпен.
Здравјето е целина. Тоа е физичка способност, но и ментална стабилност. Тоа е енергија, но и внатрешен мир. Тоа е можност да работиме, но и способност да се одмориме. Тоа е апетит за живот.
Здрав човек не е човек без никаква слабост, туку човек чиј организам, ум и секојдневие се наоѓаат во доволна рамнотежа за животот да не биде постојана борба со сопственото тело.
Превенцијата – здравјето пред болеста
Во современиот свет медицината достигнува неверојатни резултати. Болести што некогаш биле фатални денес можат успешно да се лекуваат. Дијагностиката станува сè попрецизна. Хирургијата сè пософистицирана. Лековите сè понасочени. Но колку и да напредува медицината, една стара мудрост останува непроменета: подобро е здравјето да се зачува отколку повторно да се воспоставува откако ќе биде сериозно нарушено.
Превенцијата не е спектакуларна. Во неа нема драматика. Нема сирени. Нема операции. Нема итни состојби. Таа е тивка и обична. Редовни здравствени контроли. Движење. Урамнотежена исхрана. Доволно сон. Избегнување на штетни навики. Следење на здравствените ризици. Навремено консултирање лекар кога нешто се менува.
Затоа превенцијата често се одложува. Човекот си вели: „Добро ми е“. И продолжува.
А здравјето бара да мислиме за него не само кога нешто не е во ред, туку и кога сè изгледа добро.
Културата на мерката
Можеби еден од најважните зборови во разговорот за здравјето е – мерка. Не крајност. Не опсесија. Не совршенство. Мерка. Мерка во храната. Мерка во работата. Мерка во физичките напори. Мерка во одморот. Мерка во задоволствата. Мерка дури и во амбицијата.
Современото општество нè учи на спротивното. Постојано повеќе. Повеќе работа. Повеќе достигнувања. Повеќе информации. Повеќе брзина. Повеќе потрошувачка. Повеќе активности.
А човечкиот организам понекогаш бара нешто многу поедноставно:
Доста. Доста работа за денес. Доста информации. Доста стрес. Доста брзање. Доста докажување.
Човекот кој никогаш не знае кога е доволно лесно се претвора во човек што постојано се троши. Здравјето често почнува токму во моментот кога ќе научиме да поставиме граница.
Движењето како природна потреба
Човечкото тело е создадено за движење. Современиот живот сè повеќе нè врзува за стол. Работно место. Автомобил. Телевизор. Компјутер. Телефон.
Многу луѓе во текот на денот поминуваат повеќе време седејќи отколку движејќи се. А движењето не е само спорт. Не мора секој да биде спортист. Не мора секој да трча маратони. Не мора секој да посетува фитнес-центар. Пешачењето е движење. Скалите се движење. Работата во градина е движење. Возењето велосипед е движење. Прошетката е движење.
Телото бара да се користи. Она што не се користи постепено слабее.
Сонот – најпотценетиот лек
Во култура што ја слави продуктивноста сонот понекогаш неправедно се третира како изгубено време. Но додека спиеме, организмот не престанува да работи. Напротив. Телото се обновува. Мозокот ги обработува информациите. Нервниот систем се смирува. Хормонските и метаболичките процеси продолжуваат.
Сонот не е прекин на животот. Тој е негов неопходен дел. Хроничниот недостиг од сон не нè прави похрабри, повредни или поуспешни. Само нè прави поуморни. А уморниот човек полошо мисли, полошо одлучува, полесно се раздразнува и потешко се справува со секојдневните оптоварувања.
Понекогаш едно од најздравите нешта што можеме да си ги дозволиме е едноставно – да се наспиеме.
Здравјето на умот
Не може да постои здраво тело во целосна изолација од психичката состојба. Стресот не е само мисла. Тој станува телесна реакција. Стравот не останува само во умот. Тој го забрзува срцето. Го менува дишењето. Го нарушува сонот. Ја зголемува напнатоста. Исто така долготрајната осаменост, чувството на безизлезност, постојаната несигурност и хроничниот конфликт можат сериозно да го нарушат квалитетот на животот.
Затоа грижата за психичкото здравје не смее да биде третирана како нешто споредно. Да побараш разговор, совет, поддршка или стручна помош не значи слабост. Тоа значи дека човекот го препознава сопствениот товар. Понекогаш најздравата одлука не е да продолжиме да издржуваме, туку да побараме помош.
Дигиталниот замор
Современиот човек има уште еден здравствен предизвик што претходните генерации речиси и не го познавале – непрекинатиот прилив на информации. Од моментот кога ќе се разбудиме до моментот кога ќе заспиеме, екраните нè следат. Вести. Пораки. Видео. Социјални мрежи. Реклами. Работни обврски. Туѓи животи. Туѓи конфликти. Туѓи несреќи.
Умот речиси никогаш не останува празен. Мозокот има потреба од одмор. И од тишина. И од здодевност. И од момент во кој ништо не мора да се гледа, чита или одговара.
Постојаната достапност не е исто што и постојаната присутност во животот. Понекогаш најдобриот начин повторно да му се вратиме на сопствениот живот е едноставно да го тргнеме екранот.
Односите се дел од здравјето
Човекот е општествено суштество. Може правилно да се храни, редовно да се движи и да ги следи сите медицински препораки, а сепак да живее во средина што секојдневно го исцрпува. Токсичен однос. Постојано понижување. Долготрајна осаменост. Недоверба. Конфликти. Работна средина исполнета со страв. Сето тоа има цена.
Ние не живееме само од воздух, вода и храна. Живееме и од односите. Од чувството дека некому му значиме. Од припадноста. Од довербата. Од разговорот. Од блискоста.
Понекогаш најдобриот „лек“ не се наоѓа во аптеката, туку во човекот со кого можеме искрено да разговараме.
Здравјето не е привилегија на совршените
Во модерната култура на здравјето постои една опасност. Грижата за себе лесно може да се претвори во опсесија. Совршена исхрана. Совршено тело. Совршени параметри. Совршен режим. Совршен сон.
А човекот не е лабораториски проект. Животот не е стерилен. Постојат родендени, празници, патувања, тешки денови, непроспиени ноќи, периоди на стрес и моменти кога навиките ќе бидат нарушени.
Здравиот живот не значи совршен живот. Тоа значи живот во кој добрите навики се почести од лошите. Во кој отстапувањето не станува правило. Во кој човекот се грижи за себе без да живее во постојан страв за сопственото здравје.
И грижата може да стане нездрава ако се претвори во опсесија. Повторно се враќаме на мерката.
Болеста не е морална вина
Постои уште една важна граница што мора јасно да се постави. Не секоја болест може да се спречи. Не секој човек што се разболел живеел „погрешно“. Не секое здравствено нарушување е последица на неодговорност. Генетиката, возраста, условите на живот, работната средина, загадувањето, инфекциите, случајноста и многу други фактори влијаат врз човечкото здравје. Затоа не смееме грижата за здравјето да ја претвориме во судење на заболениот. Никому не му е потребна дополнителна вина додека се бори со болест.
Здравјето бара одговорност, но бара и сочувство.
И општеството има здравје
Здравјето не е само приватна работа. Човекот може да се грижи за себе, но ако живее во загадена средина, ако нема пристап до навремена здравствена заштита, ако работи во небезбедни услови или ако економската несигурност постојано го држи под притисок, неговото здравје е изложено на ризици што не зависат само од него.
Затоа здраво општество не е само општество со добри болници. Тоа е општество со чист воздух. Со безбедна храна и вода. Со достапна здравствена заштита. Со услови за движење и рекреација. Со безбедни работни места. Со образование што создава здравствени навики. Со грижа за старите. Со заштита на децата. Со разбирање за психичкото здравје.
Здравството лекува со тоа што се создава многу порано и многу пошироко.
Здравјето како лична култура
Постои култура на говор. Култура на однесување. Култура на исхрана. Култура на живеење.
Така постои и култура на здравјето. Таа не започнува во амбулантата. Започнува дома. Со начинот на кој детето учи што значи храна. Со навиката да се оди пеш. Со примерот на родителите. Со односот кон алкохолот, тутунот, сонот и одморот. Со разбирањето дека лекарот не се посетува само кога болката станала неподнослива.
Човек што се грижи за своето здравје не е човек кој се плаши од животот. Напротив. Тоа е човек кој сака да има што повеќе години во кои ќе може полно да го живее.
Не живееме за да бидеме здрави – здрави сме за да живееме
И тука мора да се избегне една друга крајност. Здравјето е огромна вредност, но не е крајната смисла на животот.
Не живееме само за да ги чуваме своите органи. Здрави сме за да можеме да сакаме. Да создаваме. Да патуваме. Да се дружиме. Да читаме. Да работиме. Да уживаме. Да им помагаме на другите. Да ги гледаме луѓето што ни се блиски. Да дочекаме уште една пролет. Уште едно утро. Уште еден разговор. Уште една книга. Уште едно патување.
Затоа здравјето има смисла токму затоа што му служи на животот. А не животот на здравјето.
За здравје – со здравје
Во нашиот јазик постои едноставен благослов што го изговараме во многу прилики: „За здравје!“. Со него честитаме. Наздравуваме. Посакуваме добро. Но можеби зад тие два збора треба да стои и една подлабока мисла. На здравјето треба да мислиме додека го имаме. Не само во чекалницата. Не само пред лабораторискиот резултат. Не само по предупредувањето. Не само кога телото ќе нè присили да застанеме, туку денес. Со малку повеќе движење. Со малку подобар сон. Со малку помалку стрес. Со еден преглед што нема да го одложиме. Со еден разговор што треба да го водиме. Со еден час без телефон. Со еден здрав оброк. Со едно „не“ кажано на нешто што нè исцрпува. Со едно „да“ кажано на сопствениот живот.
Никој не може да си гарантира вечна здравствена сигурност. Но секој, во рамките на своите можности, може да му помогне на организмот подобро да го носи животот.
Затоа: за здравје – додека сме здрави. За здравје – со здравје.
