Судот ги одби барањата за привремено запирање на штрајкот во ZET и „Загребачки холдинг“, додека трамваите, автобусите и дел од комуналните служби речиси целосно запреа. Градската власт и синдикатите остануваат на спротивставени позиции, а конечните судски одлуки за законитоста на штрајкот се очекуваат денеска.
Град што во еден ден почувствува колку зависи од јавните служби
Загреб на почетокот од оваа недела доби практична демонстрација на нешто што во нормални околности речиси и не се забележува: колку функционирањето на еден милионски урбан систем зависи од луѓето што управуваат со трамваите, автобусите, отпадот, зеленилото и другите секојдневни комунални услуги.
Штрајкот на работниците во ZET и во повеќе делови од „Загребачки холдинг“ почна во понеделник, 28 септември, во 3.30 часот. Беа погодени јавниот превоз, собирањето отпад, одржувањето на зелените површини и други комунални дејности.
Последиците највидливо се почувствуваа во јавниот превоз.
Според официјалните информации од ZET, на 29 септември претпладне во сообраќај имало само по еден трамвај на линиите 11 и 17 и еден автобус на линијата 330 кон Велика Горица. Тоа покажува колку длабоко штрајкот го зафатил системот што секојдневно го користат голем број жители на хрватската престолнина.
Сообраќајниот проблем, меѓутоа, е само највидливиот дел од кризата. Кога престануваат или значително се намалуваат собирањето отпад, одржувањето на градските површини и другите комунални услуги, спорот меѓу работниците и работодавачот брзо станува проблем на целиот град.
Од спор за плати до спор за функционирањето на градот
Во основата на конфликтот се преговорите за нови колективни договори и материјалните права на вработените.
Синдикатите бараат зголемени материјални права и колективни договори за подолг временски период. Градската страна, пак, тврди дека разликата меѓу синдикалните барања и финансиската понуда на управите на ZET и „Загребачки холдинг“ е голема.
Градоначалникот на Загреб, Томислав Томашевиќ, во деновите пред штрајкот тврдеше дека градот и претпријатијата стигнале до границата на она што финансиски можат да го понудат.
Неговата позиција е дека договор е можен, но не под услови што, според градската власт, би можеле да ги загрозат финансиите на градот. Томашевиќ исто така ги критикуваше синдикалните водачи поради начинот на кој е организиран штрајкот и поради тоа што претходно не бил договорен обемот на неопходните услуги.
Синдикатите, од друга страна, остануваат на позицијата дека ги исполниле законските услови за штрајк и дека тој претставува легитимен инструмент во борбата за работничките права.
Токму тука економскиот спор се претвори во правен.
Судот ја одби привремената забрана – но тоа не е конечна пресуда
Најважната правна нијанса во целиот случај е разликата меѓу привремено запирање на штрајкот и конечна одлука за неговата законитост.
„Загребачки холдинг“ и ZET поднесоа тужби против синдикатите со барање судот да утврди дека штрајкот е незаконит. Истовремено побараа привремена мерка со која штрајкот би бил запрен додека трае судската постапка.
Жупанискиот суд во Загреб на 29 септември не ги прифати барањата за таква итна привремена забрана. Најпрво беше одбиено барањето на „Загребачки холдинг“, а потоа ист исход имаше и барањето поврзано со штрајкот во ZET. Тоа значи дека штрајкот може да продолжи додека не биде донесена одлуката во главниот спор.
Но, од ова не произлегува дека судот веќе утврдил дека штрајкот е законит. Тоа прашање е предмет на посебните тужби.
Според објавениот распоред, одлуката за законитоста на штрајкот во „Загребачки холдинг“ треба да биде објавена на 30 септември во 10.30 часот, а во случајот на ZET во 11.30 часот.
Токму затоа насловите дека „судот го одобрил штрајкот“ би биле правно непрецизни. Судот засега само не ја прифати привремената мерка со која тој веднаш би бил запрен.
Што оспоруваат ZET и „Загребачки холдинг“?
Градските компании ја градат својата правна позиција врз повеќе аргументи. Еден од главните е дека при штрајк во дејности од суштинско значење мора да биде обезбеден одреден минимум услуги за граѓаните. Во ZET особено голем спор постои токму околу тоа колкав дел од работниците треба да останат на работа.
Претседателот на Управата на ZET, Марко Богдановиќ, изјави дека претпријатието предлага за неопходните работи да бидат ангажирани 41 процент од вработените, додека синдикалната страна, според него, предложила околу 1,5 процент. За ова прашање тече арбитражна постапка.
Токму таа разлика покажува дека спорот одамна не се однесува само на висината на платите.
Прашањето стана: колку далеку може да оди штрајкот во јавна служба без да биде прекината основната функционалност на градот?
Правото на штрајк наспроти правото на граѓаните на неопходни услуги
Ова е суштинската дилема што случајот во Загреб ја отвора и надвор од границите на Хрватска. Штрајкот е едно од основните средства со кои работниците можат колективно да вршат притисок врз работодавачот. Но кога се штрајкува во јавен превоз, отпад, вода, енергетика, здравство или други системи од суштинско значење, во спорот се појавува и трета страна – граѓаните. Тие не учествуваат во преговорите, но непосредно ги чувствуваат нивните последици.
Затоа европските системи на трудово право вообичаено се обидуваат да воспостават рамнотежа меѓу правото на работниците да ја прекинат работата и потребата определени витални функции да продолжат.
Во Загреб токму околу таа точка се води еден од најтешките спорови.
Томашевиќ: градот не може да прифати сè што бараат синдикатите
Градоначалникот Томислав Томашевиќ остана на став дека градската страна е подготвена за компромис, но само во финансиски одржливи рамки. Вчера тој повтори дека понудата на градските компании останува на маса и спомена колективен договор со задржување на постојните права и предложени зголемувања. Истовремено предупреди дека продолжувањето на штрајкот веќе создава проблеми со отпадот и другите услуги. Во претходните настапи Томашевиќ тврдеше и дека не може да прифати барања поставени како „ултиматум“.
Тоа е позицијата на градоначалникот и градската страна, додека синдикатите имаат спротивно гледиште за оправданоста на своите барања и законитоста на акцијата.
Граѓаните ја плаќаат непосредната цена на застојот
Политичките, синдикалните и правните аргументи можат да продолжат со денови, но градскиот живот не може да се стави во мирување без последици. Кога нема трамваи и автобуси, илјадници луѓе мораат да бараат друг превоз до работните места, училиштата, факултетите и здравствените установи. Повеќе автомобили на улиците значат дополнителни сообраќајни метежи.
Кога отпадот не се собира редовно, проблемот од транспортен постепено станува и комунален и здравствен. Токму поради тоа Томашевиќ ги повика граѓаните да организираат заеднички превоз и, кога можат, да им помогнат на оние што останале без јавен транспорт.
Штрајкот така ја надминува рамката на класичен спор меѓу синдикат и работодавач.
Тој станува тест за отпорноста на целиот градски систем.
Колку долго може да издржи еден град без своите „невидливи“ работници?
Современите градови често се перципираат преку нивните градоначалници, големи инфраструктурни проекти, туристички симболи и политички одлуки. Секојдневното функционирање почива врз илјадници работници што ретко се во центарот на вниманието.
Возачот на трамвајот. Возачот на автобусот. Работникот што го собира отпадот. Луѓето што ги одржуваат улиците, парковите и другите системи без кои метрополата брзо престанува нормално да функционира.
Штрајкот во Загреб ја направи таа зависност видлива за само неколку часа. Но истовремено покажа и нешто друго: колку огромна одговорност носи прекинот на работата во секторите од кои зависи секојдневниот живот на стотици илјади граѓани.
Судската одлука нема сама да го реши социјалниот спор
Одлуките што треба да бидат објавени на 30 септември ќе бидат исклучително важни за непосредното продолжување на штрајкот. Но дури и судот да одговори на прашањето дали конкретната синдикална акција е законски организирана, тој не може да го реши основниот економски спор.
Судот не може да преговара за платите. Не може да договори колективен договор. Не може да утврди која финансиска понуда е прифатлива за работниците и колкаво зголемување можат да издржат градските компании. Тоа и натаму останува работа на синдикатите, управите на претпријатијата и градската власт.
Затоа вистинскиот крај на кризата нема да биде судската пресуда сама по себе, туку евентуалното враќање на страните на преговарачка маса.
Загреб како предупредување и за другите европски градови
Случајот има значење и надвор од хрватската престолнина. Инфлацијата, растот на животните трошоци, недостигот од работна сила и притисокот за повисоки плати веќе подолго време влијаат врз јавните и комуналните системи низ Европа. Истовремено, локалните власти се ограничени со буџети што треба да финансираат транспорт, инфраструктура, социјални услуги, образование и голем број други потреби. Така судирот меѓу работничките очекувања и финансиската одржливост сè почесто станува и политичко и општествено прашање.
Загреб деновиве само го направи тој судир исклучително видлив.
Градот чека две одлуки – но и договор
Вчера судот не го запре штрајкот. Денеска треба да се знае повеќе за неговата законитост. Но главното прашање ќе остане и по судската одлука: можат ли градската власт и синдикатите да најдат решение што истовремено ќе ги заштити правата на работниците, финансиската стабилност на градот и правото на граѓаните на функционален јавен превоз и комунални услуги?
Додека тоа не се случи, Загреб останува град во кој еден трудов спор стана многу повеќе од спор за плати.
Стана прашање за тоа кој ја одржува метрополата во движење – и што се случува кога тој механизам ќе запре.
