Единаесетти септември денес речиси неизбежно се чита низ настаните од 2001 година. И треба да биде така – нивното влијание врз безбедноста, патувањето и меѓународните односи се чувствува и четврт век подоцна. Но историскиот календар на овој датум е многу поширок: на 11 септември се менувал начинот на кој сликаат уметниците, Ганди го започнал патот на ненасилниот отпор, Преспа го дочекала ослободувањето, една пливачка го совладала Ла Манш, бил основан WWF, а отворањето на унгарската граница помогнало во распаѓањето на Железната завеса.
1841 – Металната туба за боја ја смени слободата на сликарот
Еден навидум скромен изум оставил големо влијание врз историјата на сликарството. Американскиот сликар и пронаоѓач Џон Гоф Ранд, кој тогаш живеел во Лондон, на 11 септември 1841 година добил американски патент за метален сад што можел да се притиска, а потоа повторно херметички да се затвори – претходник на денешната туба за боја.
Пред таквото решение, подготвените маслени бои тешко се чувале без сушење и често се носеле во далеку понепрактични садови. Тубата им овозможила на сликарите полесно да излезат од ателјето со готови бои и да работат непосредно пред пејзажот. Националната портретна галерија во Лондон го бележи Ранд како пронаоѓач на металната туба за сликарски бои и го наведува неговиот американски патент од 11 септември 1841 година. Малку индустриски изуми толку тивко му помогнале на уметникот да стане подвижен.
1906 – Ганди го започна патот на сатијаграха
Во Јоханесбург во 1906 година индиската заедница се собрала за да се спротивстави на дискриминаторскиот закон во Трансвал, кој предвидувал задолжителна регистрација и земање отпечатоци од прсти. Мохандас Ганди тогаш предложил отпорот да не се води со насилство, туку со свесно непочитување на неправедниот закон и прифаќање на последиците.
Од тој состанок ќе израсне концептот што подоцна ќе го добие името сатијаграха – ненасилен отпор заснован врз истрајност и морален притисок. Gandhi Smriti and Darshan Samiti на Владата на Индија го означува 11 септември 1906 година како почеток на сатијаграхата во Јужна Африка. Методот подоцна ќе стане едно од највлијателните средства на мирниот политички и граѓански отпор во XX век.
1944 – Ресен и Преспа го дочекаа ослободувањето
Во завршната фаза на Народноослободителната борба, 11 септември 1944 година останал запишан како ден на ослободувањето на Ресен и Преспа. Подрачјето зад себе имало повеќегодишна окупација, вооружен отпор и силно учество на локалното население во партизанското движење.
Датумот и денес е дел од локалната меморија. Во официјални документи на Општина Ресен, 11 септември се наведува како датум на ослободувањето на Ресен и Преспа и традиционално се одбележува со пригодна програма и почит кон учесниците во антифашистичката борба. Во истиот период големи промени се случувале и во Струмичко, каде што на овој датум се повлекле бугарските сили, додека германското воено присуство во градот завршило подоцна, во ноември.
1951 – Флоренс Чедвик го преплива Ла Манш и во спротивниот правец
Густа магла, силна плима и повеќе од шеснаесет часа во студената вода не ја спречиле Флоренс Чедвик. На 11 септември 1951 година таа стигнала до францускиот брег по пливањето од Англија и станала првата жена што го препливала Ла Манш во двата правца – во одделни преминувања.
Една година претходно Чедвик веќе ја совладала рутата од Франција кон Англија. Вториот подвиг, од Довер кон францускиот брег, траел 16 часа и 22 минути. Тој резултат не е интересен само како спортска статистика: во ерата кога женскиот спорт сè уште се борел за пошироко признание, нејзините маратонски препливувања покажале дека една од најтешките отворени води во Европа нема „машка“ граница.
1961 – Основан е WWF и пандата стана симбол на заштитата на природата
Загриженоста поради уништувањето на природните живеалишта и брзото исчезнување на дивите видови довела до создавање меѓународна организација што требало да собира средства и да поддржува конкретни програми за заштита. На 11 септември 1961 година во Швајцарија официјално бил основан World Wildlife Fund – WWF.
Пандата, избрана како визуелен симбол на организацијата, со текот на времето станала една од најпрепознатливите ознаки на глобалното движење за зачувување на природата. Според историјата на WWF, организацијата била официјално регистрирана токму на овој датум. Од првичната идеја за собирање средства за итни природозаштитни проекти, мрежата со децении се проширувала кон заштита на екосистеми, клима и биолошка разновидност.
1989 – Унгарија ја отвори границата и направи процеп во Железната завеса
Кон крајот на летото 1989 година илјадници граѓани на Источна Германија престојувале во Унгарија, надевајќи се дека оттаму ќе успеат да стигнат на Запад. Будимпешта на 11 септември им дозволила да ја преминат границата кон Австрија, практично отворајќи пат кон Западна Германија.
Потегот бил многу повеќе од гранична одлука. Тој покажал дека системот што со децении ги делел Источна и Западна Европа веќе не може да функционира на стар начин. историскиот преглед на НАТО за Унгарија забележува дека унгарската граница целосно се отворила на 11 септември 1989 година. Помалку од два месеца подоцна паднал Берлинскиот ѕид.
2001 – Нападите на 11 септември ја променија безбедноста и секојдневието далеку над САД
Утрото на 11 септември 2001 година 19 припадници на Ал Каеда киднапирале четири патнички авиони. Два биле насочени кон кулите на Светскиот трговски центар во Њујорк, трет кон Пентагон, а четвртиот се урнал во Пенсилванија откако патниците и екипажот се спротивставиле на киднаперите. Во нападите загинале 2.977 жртви од 90 држави.
Дваесет и пет години подоцна, историската тежина на тој ден не се мери само со уништените згради и човечките загуби. Последиците го изменија начинот на кој светот патува, ги организира аеродромите, ги разбира тероризмот и безбедноста и ја поставува границата меѓу заштитата и граѓанските слободи. Националниот меморијал и музеј на 11 септември ја документира хронологијата и жртвите на нападите, а денес датумот останува и глобална точка на сеќавање, не само американска трагедија.
Кога 11 септември ќе се погледне низ подолга историска линија, датумот добива поинаква длабочина. Тука се и тубата што му овозможила на сликарот полесно да го напушти ателјето, ненасилниот отпор на Ганди, ослободувањето на Преспа, човечката издржливост во Ла Манш, почетокот на WWF и отворањето на Железната завеса. А потоа доаѓа 2001 година – настан што засекогаш го промени значењето на самиот датум.
