Во развиениот свет сѐ почесто се зборува за една појава што на прв поглед изгледа како враќање во минатото, но всушност е длабоко врзана со иднината. Тоа е т.н. „електронска куќа“ – домот како работно место. Не толку како последица на економска криза или губење на работни места, туку како резултат на нешто многу подлабоко: технолошката трансформација на секојдневието.
Ако сакаме да го именуваме тој процес со еден поширок поим, тогаш тоа е дигитализацијата на животот. Со секој нов чекор во развојот на комуникациските технологии – интернетот, мобилните мрежи, облачните платформи – просторот во кој работиме се ослободува од физичките ѕидови на канцеларијата.
Домот полека станува новата работна адреса.
Технолошката револуција како нова индустриска револуција
Последиците од технолошката револуција и експанзијата на масовните комуникации со право се споредуваат со она што во историјата го означуваме како индустриска револуција. И тогаш, како и денес, не станува збор само за нови машини или нови производствени процеси. Станува збор за целосна промена на ритамот на животот.
Тие промени го засегаат начинот на кој работиме, но и начинот на кој го организираме времето, односите и секојдневните навики. Работното време, некогаш строго врзано за фабричката сирена или за канцеларискиот часовник, денес се распаѓа на многу пофлексибилни форми.
Во таков контекст, природно се појавуваат нови модели на работа. Еден од најважните е токму „работата од дома“, особено кај интелектуалните и административните занимања, а во помала мера и кај услужните и производствените дејности.
Од физички труд кон економија на знаење
Со развојот на електрониката и автоматизацијата постепено се случи нешто што економистите одамна го забележуваат: физичкиот труд се заменува со автоматизирани процеси, а приматот го презема интелектуалниот труд.
Токму затоа денес сѐ почесто се говори за економија базирана на знаење, во која услугите, информациите и идеите стануваат главни економски ресурси. Ова е и причината што терцијарниот сектор – услугите, комуникациите, информациите – станува доминантен во современите општества.
Во таа трансформација природно се вклучува и концептот на telework, односно работа на далечина. Иако идејата почнува да се појавува уште во последните децении на XX век, вистинската експанзија ја доживува дури со глобалната дигитална инфраструктура и интернетот со широк опфат.
На почетокот отпорот кон ваквите модели беше значителен. Работодавачите стравуваа дека ќе ја изгубат контролата врз работниот процес. Но постепено се покажа дека продуктивноста не зависи толку од физичката присутност, колку од организираноста и мотивацијата.
Кога работното место престанува да биде место
Социолозите на трудот, психолозите и економските аналитичари одамна предупредуваат дека „работата од дома“ не е само техничко прашање. Таа е општествен феномен што ја менува структурата на секојдневниот живот.
Работното место, во класичната смисла на зборот, постепено исчезнува. Наместо тоа се појавува мрежа од поврзани луѓе и тимови кои можат да работат од различни делови на светот. Благодарение на информациско-комуникациските технологии, групи од различни земји можат да соработуваат во реално време, како да се наоѓаат во иста просторија.
Така, на светскиот пазар почнуваат да настапуваат и мали компании со минимален капитал. Голем дел од нивниот деловен циклус – комуникацијата, продажбата, администрацијата – се одвива директно преку интернет.
Во такви услови се појавуваат и т.н. виртуелни претпријатија, организации кои речиси и да немаат физичка канцеларија.
Нови професии и нови општества
Информациската и комуникациската технологија создаде нови професионални области кои пред неколку децении речиси и не постоеја.
Телемедицината, на пример, овозможува лекарска дијагностика и консултација преку интернет. Многу држави развиваат е-управа која им овозможува на граѓаните административните услуги да ги користат електронски. Дури и судските системи почнуваат да експериментираат со онлајн рочишта и дигитални процедури.
Со еден збор, технологијата постепено го проширува поимот за „простор на работа“. Управувањето со паметни апарати, онлајн комуникацијата и дигиталните услуги стануваат дел од секојдневниот живот.
Од хиерархија кон мрежи
Истовремено, организацијата на компаниите почнува да се менува. Традиционалните хиерархиски модели, со строго дефинирани нивоа на управување, постепено се заменуваат со мрежни структури.
Во тие структури работата се организира околу задачи и проекти, а не околу фиксни позиции во организациската шема. Тимовите се формираат, се распаѓаат и повторно се создаваат во зависност од потребите.
Некои компании експериментираат дури и со концепти на самоуправување и автономни тимови. Тоа значи дека поединецот добива поголема иницијатива и одговорност, но и поголема слобода во организирањето на сопствената работа.
Работа без работно време
Но новата флексибилност носи и нови парадокси.
Кога работното место исчезнува, почнува да исчезнува и јасната граница помеѓу работното и слободното време. Сѐ повеќе луѓе работат надвор од класичниот распоред „од девет до пет“.
Флексибилните распореди, хонорарната работа и project-based ангажманите го менуваат традиционалниот модел на кариера. Општеството полека преминува кон активности кои се одвиваат во текот на целиот ден.
Во таква реалност, многумина никогаш не се сосема слободни. Дури и кога се на одмор, одговараат на електронска пошта, проверуваат пораки или се вклучуваат во кратки работни состаноци преку интернет.
Очекувањето човекот постојано да биде достапен станува нова културна норма. И таа норма се шири како зараза: кога еден почнува да работи постојано, другите се чувствуваат принудени да го следат за да не останат зад конкуренцијата.
Нови работни простори
Современите „далечински“ работници својата работа не ја вршат само дома. Тие можат да работат во кафулиња, конференциски центри, co-working простори или во т.н. telework центри во предградијата.
Сѐ што им е потребно е лаптоп, стабилна интернет-врска и пристап до софтверските платформи со кои работи компанијата.
Според истражувања поврзани со работната организација, како оние на Cornell ILR School, во многу современи канцеларии реалната присутност на вработените во текот на работниот ден често се движи меѓу 30 и 50 проценти. Тој податок јасно покажува зошто моделот на работа од дома станува сѐ пораспространет.
Општеството на флексибилниот труд
Во постиндустриското општество пристапот кон трудот станува значително пофлексибилен. Напредокот на технологијата овозможува нови форми на ангажман: хонорарна работа, скратено работно време, флексибилни распореди, проектни договори.
Истовремено расте и флуктуацијата на работната сила. Луѓето почесто ги менуваат занимањата, компаниите, па дури и професиите.
„Електронската куќа“ не е само техничка иновација. Таа е симбол на едно ново општество во кое работата се ослободува од просторот, но истовремено станува постојан придружник на секојдневниот живот.
