Основното значење на индивидуалноста е неделивост. Но не само во поимска смисла. Индивидуалноста е она по што едно суштество, една личност, еден творец, едно дело не може да се замени со друго. Тоа е оној внатрешен состав на особини, особености, чувствувања, идеи и изразни траги по кои некој се препознава како своевиден, единствен и неповторлив. Затоа, кога зборуваме за уметник не зборуваме само за човек што создава, туку за присуство што остава сопствен белег. А кога зборуваме за уметничко дело, не зборуваме само за производ, туку за настан во кој таа лична, неделива особеност станува видлива.
И оригиналноста не е ништо помалку важно прашање. Таа значи изворност, самоникнатост, свежина на мислата и сила на создавањето. Не само новина по секоја цена, туку појава на нешто што има свое јадро, свој внатрешен извор, своја причина да постои. Во таа смисла, оригиналноста не е украс на творештвото, туку негова потврда. Таа покажува дека пред нас не стои одѕив, туку глас. Не стои копија, туку нешто што има свој почеток во личноста и во времето.
Кога индивидуалноста станува културна вредност
Историски гледано, творечката индивидуалност не била отсекогаш разбрана така како што денес ја разбираме. Во античкиот свет не се развила посебна теорија на индивидуалноста во модерна смисла. Подоцна, христијанската метафизика покажала поголемо чувство за личносното и за персоналното создавање. Но, дури во новиот век со подемот на субјективноста индивидуалноста почнала да се утврдува како суштинска одредница на уметноста. Особено е значајно што движењето Sturm und Drang во германската книжевност се поврзува токму со засилен акцент на чувството, внатрешната енергија и индивидуалниот творечки импулс, а тоа силно се врзува и со младиот Гете.
Значи, не станува збор само за промена на стилот, туку за голема промена на свеста. Уметникот веќе не е само продолжувач на образец, туку носител на сопствен свет. Токму затоа од крајот на 18. век па натаму творечката индивидуалност сè повеќе влегува во самото јадро на европското разбирање на уметноста.
Модерната уметност и заморот од новината
Со појавата на модерната уметност, особено од втората половина на 19. век, индивидуалноста на уметничкото дело се негува до крајни граници. Секој уметник сака да се потпре на себе, да звучи поинаку, да не личи на никого, да создаде свој ракопис, своја форма, свој свет. Во тоа има и сила и опасност. Сила – затоа што без личен ризик нема вистинска уметност. Опасност – затоа што кога стремежот кон различност ќе стане правило, тогаш и самата различност почнува да се израмнува. Премногу посебности можат да создадат нова еднаквост: еднаквост во настојувањето по секоја цена да се биде поинаков.
Оттука и не е чудно што дел од современата мисла почна да зборува за замор на индивидуумот, па дури и за навестување на негов крај. Не затоа што личноста исчезнала, туку затоа што во вревата на бескрајни стилови, гестови и позиции, понекогаш станува сè потешко да се разликува суштинскиот внатрешен глас од декларативната поза.
Оригиналноста не е исто што и желбата да се биде нов
Во книжевноста и уметноста оригиналноста не е само стремеж кон нова содржина или нов израз. Не е ни проста желба авторот да ја истакне својата различност. Тоа е само еден психолошки момент, и често најповршниот. Вистинската оригиналност не настанува од одлуката да бидеш поинаков, туку од длабочината од која создаваш. Од односот кон стварноста. Од внатрешната нужност. Од судирот меѓу личното искуство и духот на времето.
Свесниот стремеж кон оригиналност најчесто се појавува во доцни културни фази, кога многу нешта веќе се кажани, оформени и преработени. Но, токму тогаш станува јасно дека од гола намера не се раѓа голема изворност. Оригиналноста не е производ на суета, туку на длабински однос со животот, со јазикот, со културната меморија и со нешто што не е целосно под контрола на свеста. Затоа и денес таа повеќе се препознава отколку што се прогласува.
Меѓу Шилер, Маркс и Хајдегер
Кога се вели дека оригиналноста во книжевноста е поврзана и со наивното, тоа не треба да се сфати како слабост, туку како непосредност на допирот со стварноста. Во таа смисла, поимот што Фридрих Шилер го развива во своите размислувања за наивното и сентименталното упатува токму кон различни начини на поетско однесување спрема светот. Оттаму, оригиналноста не е нужно вешта конструкција, туку често е самоникнато појавување на нешто историски зрело и духовно нужно.
Ако, пак, уметноста се сфати подлабоко – не само како украсување на веќе постоечкото, туку како создавање нова стварност – тогаш станува уште појасно зошто оригиналноста не може да се сведе на вкус или мода. Во пошироката филозофска смисла, кај Маркс човековите идеи се неразделни од неговото стварно, материјално постоење, а кај Хајдегер уметничкото дело не е обичен предмет, туку место каде се отвора вистината на делото и на светот. Во таа насока, оригиналноста не е етикета на вредност, туку настан на стварноста. Таа се случува кога нешто навистина ново ќе се појави како историски значајна човечка појава.
Без традиција нема вистинска изворност
И тука доаѓа една од најважните работи. Оригиналноста не е можна без точно познавање на традицијата. Не можеш суштински да оттурнеш нешто, ако не знаеш што оттурнуваш. Не можеш да создадеш нов јазик, ако не си го слушнал стариот. Не можеш да бидеш свој, ако претходно не си минал низ туѓото, низ наследеното, низ веќе создаденото. Вистинскиот творец не бега од традицијата. Тој влегува во неа, се соочува со неа, ја проверува, ја преобразува и дури потоа излегува со свој глас.
Затоа, кога денес толку лесно се зборува за оригиналност вреди да се застане и да се праша: дали навистина станува збор за изворност или само за ефект на различност? Дали гледаме личност или стратегија на впечаток? Дали читаме или гледаме дело што изникнало од внатрешна нужност или само нешто што сака брзо да биде забележано?
Тоа што јас го додавам
Тоа во речникот. А јас би додал нешто просто, но за мене суштинско: оригиналноста ја потврдува индивидуалноста на личноста-творецот во светот на постојаноста и баналноста. Во свет што секојдневно произведува повторувања, шаблони, готови реакции и безброј замени, токму оригиналниот творечки чин сведочи дека човекот сè уште не е исцрпен. Дека сè уште има внатрешно јадро што не прифаќа да биде сведено на копија.
И затоа творечката индивидуалност не ја гледам како суета на авторот, туку како отпор. Како тивко, но решително одбивање човекот да се претвори во функција, во механизам, во повторувач. Оригиналноста, кога е вистинска, не е каприц. Таа е доказ дека во човекот останало нешто живо, несведливо и непоткупливо.
